Kısa yazılar, mektuplar ve şiirler (Bîrnebûn 1, 1997) sayfasının kaynağını görüntüle

{{Tarih Serisi|dönem=VII}}
Bu sayfa, ''Bîrnebûn'' dergisinin Newroz (Mart) 1997 tarihli ilk sayısındaki kısa yazıları bir arada tanıtır: yayın kurulunun sunuşu "Merhaba", okur mektupları ("Okurdan"), "Çıkarken" başlıklı program yazısı, Rıza Baran'ın anadilde eğitim üzerine kısa yazısı, iki şiir ve "Kürtçe Alfabe" sayfası.<ref name="b1">''Bîrnebûn – Orta Anadolu Kürtleri Politika, Kültür ve Sanat Dergisi'', sayı 1, Newroz 1997 (Wetzlar, Almanya; sorumlu Hacı Erdoğan), s. 2–4, 22, 63, 86–88.</ref> Derginin uzun yazıları ayrı sayfalarda ele alınmıştır. Bunlardan wikide yayımlanmış olanlar [[Polatlı Kürtleri]] ve [[Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri]]'dir.

== Merhaba (s. 2) ==
Yayın kurulu imzalı ("Jı bo Bîrnebûn'ê / Redaksiyon") sunuşa göre bir grup Orta Anadolulu Kürt 1996 sonbaharında birkaç kez toplanmış ve bölge Kürt toplumuna yönelik bir dergi çıkarma kararı almıştır.<ref name="b1" /> Derginin öncelikli amacı "Orta Anadolu Kürt kimliğinin pekiştirilmesi" ve bu kimliği oluşturan "olgu ve bulguların" ortaya çıkarılmasıdır. İlk sayı az sayıda kişinin maddi ve manevi desteğiyle çıkarılmıştır. Okurlardan abone olmaları ve abone bulmaları, öneri ve eleştiride bulunmaları ve maddi katkı yapmaları istenir.<ref name="b1" />

Aynı sayfadaki künye kutusuna göre dergi üç ayda bir çıkacaktır. Sorumlusu Hacı Erdoğan, yazışma adresi Wetzlar'dır (Almanya), fiyatı 7 DM'dir. Derginin Türkiye'deki satış adresi Polatlı'da bir kitabevi olarak verilmiştir (s. 3).<ref name="b1" /> {{Güvenilirlik|kesin}}

== Okurdan (s. 2–3) ==
Dört okur mektubu basılmıştır. Okurların adları bu sayfada verilmemiştir.<ref name="b1" />
{| class="wikitable"
! Mektubun yazıldığı yer !! Okurun kendini tanıtması !! Ana fikirler
|-
| Göteborg (İsveç) || [[Kulu Kürtleri|Kulu Kürtlerinden]], 14 yıldır Göteborg'da yaşayan bir çevirmen || ''Özgür Politika'' gazetesinde kısa süre önce yayımlanan Orta Anadolu Kürtleri yazı dizisini beğeniyle izlemiştir. Derginin yazarlarından Gabar Çiyan'ı tanır. Yüzyıllardır Kürdistan'dan ayrı yaşayan Orta Anadolu Kürtlerinin dili, nüfusu ve geniş yerleşim alanıyla "gözardı edilemeyecek" bir olgu olduğunu, derginin bu toplulukla Kürdistan arasında "köprü" olacağını yazar.
|-
| Siegen (Almanya) || Almanya'da yaşayan Kırşehirli bir Kürt || "Varlığımızın reddedildiği" bir ortamda dilin ve kültürün kaybolmasının kaçınılmaz olduğunu, büyüklerden kalmış yazılı bir miras bulunmadığını söyler. Derginin bu boşluğu doldurmasını umar.
|-
| McLean, Virginia (ABD) || Derginin ilanını ''Özgür Politika''nın 30 Haziran nüshasında görmüş bir okur || Abone olmak ister. İlanı iki [[Haymana Kürtleri|Haymanalı]] Kürt arkadaşına vermiştir. Onların da Bonn'daki Orta Anadolulu tanıdıklarına haber vereceğini yazar.
|-
| Ankara || Dergiyi bekleyen bir okur || Derginin hâlâ çıkmamasından yakınır. Orta Anadolu Kürtlerinin "nesnel gerçeklikleri" konusunda ataları kadar "tembel" olduklarını ve "tarihe görsel belge bırakmama" konusunda direndiklerini söyler. Yirmi adrese ödemeli gönderim ister.
|}

=== Değerlendirme ===
* Göteborg ve ABD mektupları derginin "Ekim'de" çıkacağını söyler. Ankara mektubu ise gecikmeden yakınır. Dergi ilk olarak 1996 Ekim'inde planlanmış, ancak Newroz 1997'de çıkabilmiştir (H). ABD mektubundaki "30 Haziran nüshası" bu nedenle 30 Haziran 1996 olmalıdır (H). {{Güvenilirlik|muhtemel}}
* Mektuplar derginin okur ağını gösterir: İsveç, Almanya ve ABD'deki Orta Anadolulu Kürtler (Kulu, Kırşehir, Haymana kökenli) ile Ankara. Derginin ilanının ve Orta Anadolu Kürtleri yazı dizisinin ''Özgür Politika'' gazetesinde yayımlanması, derginin 1990'ların Avrupa'daki Kürt basını içinde doğduğunu gösterir. {{Güvenilirlik|kesin}}

== Çıkarken (s. 4) ==
İmzasız program yazısı, Orta Anadolu Kürt yerleşimini "Kürdistan ve Horasan'ın yanısıra" üç ana Kürt yerleşim bölgesinden biri olarak tanımlar.<ref name="b1" /> Yazıya göre:
* Kürtler 11. yüzyıldan itibaren Anadolu içlerine ve batıya yayılarak beyliklerin kuruluşuna katılmıştır.
* Yavuz Sultan Selim'den sonra Osmanlı–Safevi sınır bölgesindeki Kürtler "dinsel, inançsal çelişkiler" yüzünden bir yandan Anadolu içlerine, bir yandan da Elburz dağları üzerinden Horasan'a göçmüştür ([[Horasan Kürtleri]]).
* Bugünkü Orta Anadolu Kürt yerleşimi büyük ölçüde bu dönemden sonra, Osmanlı–Kürt savaşları ve 19. yüzyılda yoğunlaşan iskân çalışmalarıyla oluşmuştur. 19. yüzyılın ikinci yarısındaki ulusal hareketlerle bağlantılı sürgünler ve 1990'ların "zorunlu göçleri" bu sürecin son halkalarıdır.
* 19. yüzyıldan beri Batılı gezginler bu topluluğa ilgi duymuştur, ama Türk ve Kürt araştırmacılar konuyu "görmezlikten gelmiş" ya da yüzeysel geçmiştir. Yazar bunu "büyük bir eksiklik" ve her şeyden önce "bir kurumlaşma işi" olarak görür.
* Derginin ele alacağı konular sayılır: yerleşim, siyasal ve sosyal tarih, dil, din ve inanç, sözlü ve yazılı edebiyat, gelenekler, folklor, "aşiret ve boy yapısı", yazılı ve sözlü tarih kaynakları, iç ve dış göçler, ekonomi ve çevreyle ilişkiler. Sanatsal ve edebî ürünlerin Kürtçe verilmesine özen gösterilecektir. Alan çalışması yapan derlemeci ve araştırmacılardan katkı beklenir.

=== Değerlendirme ===
* Yazı "yedi ana Kürt yerleşimi"nden söz eder, ama yalnız üçünü (Kürdistan, Orta Anadolu, Horasan) adlandırır (!). Derginin "İnceleme, Araştırma, Sanat, Kültür, Edebiyat, Gelişmeler, Yorumlar gibi üç ana bölümden" oluşacağı cümlesinde de sayılan başlık sayısı ile "üç" uyuşmaz. Muhtemelen üç grup kastedilmiştir (!).<ref name="b1" />
* Tarihsel çerçeve kaynaksızdır ve genel bir anlatıdır. Horasan Kürtlerinin "göçerek" yurt edindiği anlatımı, Horasan'a yerleşimin büyük ölçüde Safevi devletinin sınır güvenliği için yaptığı zorunlu nakillerle gerçekleştiği görüşünden farklıdır (bkz. [[Horasan Kürtleri]]). {{Güvenilirlik|muhtemel}}
* Orta Anadolu yerleşiminin 16. yüzyıldan sonra, özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda yoğunlaştığı görüşü wikideki arşiv temelli çalışmalarla genel olarak uyumludur (bkz. [[Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861)]], [[Rişvan Aşireti]]). {{Güvenilirlik|muhtemel}}
* Yazının konu listesi, derginin sonraki yıllardaki yayın çizgisinin (köy monografileri, aşiret listeleri, sözlü tarih, folklor derlemeleri) bir programı gibi okunabilir.

== Rıza Baran: "Anadil'de Eğitim / Kürtçe olunca" (s. 22) ==
Almanca yazılmış bu kısa yazıyı Vahit Duran Türkçeye çevirmiştir.<ref name="b1s22">Rıza Baran, "Anadil'de Eğitim / Kürtçe olunca", Almancadan çev. Vahit Duran, ''Bîrnebûn'' 1, Newroz 1997, s. 22.</ref> Yazar, Almanya'da göçmen ve mülteci çocuklarının anadilde eğitim hakkı için verdikleri mücadeleye yalnız Almanların değil, sık sık "Türk meslektaşlarının" da karşı çıktığını, karşı çıkışın Kürtçe söz konusu olunca belirginleştiğini yazar. Ona göre bunun arka planında Türkiye'deki "iç savaş" vardır. Kürtçe Türkiye'de resmî dil olarak tanınmaz. Eğitimde, devlet dairelerinde ve radyo-televizyonda kullanılmasına izin verilmez. Oysa Kürtçe Hint-Avrupa dil ailesinin İranî koluna ait, Latin harfleriyle yazılabilen bir dildir. Engel dilsel değil, siyasaldır. Yazı, "Türk çocuklarının ana dilde eğitim hakkını sendikal harekette hep savunduk; şimdi aynısını Kürt çocukları için sizden bekliyorum" çağrısıyla biter.<ref name="b1s22" />

Yazının epigrafı "Roland Bardies"e atfedilir: "Bütün yasal infazlar; bir dilin, dil uğruna elden alınması ile başlar." Atıf büyük olasılıkla Roland Barthes'a aittir. Barthes'ın ''Mythologies'' (1957) kitabındaki "Dominici ou le triomphe de la Littérature" denemesi "Voler son langage à un homme au nom même du langage, tous les meurtres légaux commencent par là" cümlesiyle biter.<ref>Roland Barthes, "Dominici ou le triomphe de la Littérature", ''Mythologies'', Paris: Seuil, 1957 (ilk yayın ''Les Lettres nouvelles'', 1954). Cümle için bkz. "Moi, Gaston Dominici, coupable par défaut à Toulon", ''Info 83'' (Barthes alıntısı), erişim 4 Ekim 2026.</ref> Türkçede "cinayet" yerine "infaz" denmesi ve adın bozulması, alıntının Almanca bir ara metinden çevrildiğini düşündürür. {{Güvenilirlik|muhtemel}}

== Hüseyin Kalaycı: "Biz Eşitlik Duasıyız!" (s. 63) ==
On bir dörtlükten (44 dize) oluşan Türkçe bir şiirdir (H). Bütün dörtlükler "… sandılar bizi" redifiyle biter.<ref name="b1" /> Şiir, "karanlık günlerde doğan", yasaklanmış türkülerine ve diline rağmen sönmeyen bir halkın sesiyle konuşur. Halklar arası kardeşlik, eşitlik ve barış vurgusu taşır ("Bütün halklarla kardeşiz", "Biz eşitlik duasıyız / Biz insanlık davasıyız"). "Mem'le Zin'in sevdası" anılarak Kürt edebiyatı geleneğine gönderme yapılır. Sayfanın solunda bir kadın yüzü çizimi ve kilim motifli süsleme vardır.
<poem>
''Biz eşitlik duasıyız''
''Biz insanlık davasıyız''
''Biz kardeşlik bayrağıyız''
''Duasız sandılar bizi''
</poem>
Baskıda birkaç dizgi hatası vardır ("Yanarı sandılar", "Savşsız dünya"). İlk dörtlükteki "Kıl olur sandılar" büyük olasılıkla "Kül olur" olmalıdır.

== Kürtçe Alfabe (s. 86–87) ==
İmzasız, içindekilerde yer almayan iki sayfalık bir okuma rehberidir.<ref name="b1" /> Yazıya göre Kürtçe üç alfabeyle yazılmaktadır: Sovyetler Birliği'ndeki Kürtler Kiril, İran ve Irak Kürtleri Arap, Türkiye ve Suriye Kürtleri Latin alfabesini kullanır. Yazar, öteki kesimlerin aydınlarının da Latin harflerini bildiğini söyler ve Kürtçenin gelecekte esas olarak Latin harfleriyle yazılacağını öngörür. Dergide kullanılan alfabe 31 harflidir (''a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z''): 8 ünlü (''a e ê i î o u û''), 23 ünsüz. Her harfin okunuşu Türkçe karşılıklarıyla açıklanır. Türkçede olmayan sesler (''ê, q, x, w, u'') ile ''ç, k, p, t, r'' ve ''x'' harflerinin iki farklı söylenişi ("vurgulu" ve "vurgusuz") örnek sözcüklerle gösterilir: ''çend'' (kaç) – ''çêlek'' (inek), ''ker'' (eşek), ''pir'' (çok), ''tenik'' (ince), ''tû'' (dut). Bu, alfabede ayrı harfle gösterilmeyen soluklu ve soluksuz ünsüz karşıtlığıdır.

Sayfaların alt yarısında her harf için bir Kurmancî sözcük ve çizimden oluşan resimli bir alfabe vardır:<ref name="b1" />
{| class="wikitable"
! Harf !! Sözcük !! Türkçe !! Harf !! Sözcük !! Türkçe
|-
| A || agir || ateş || P || pel || yaprak
|-
| B || beq || kurbağa || Q || qelûn || pipo
|-
| C || cer || testi || R || rovî || tilki
|-
| Ç || çav || göz || S || sêv || elma
|-
| D || dîk || horoz || Ş || şûr || kılıç
|-
| E || elb || kova, ölçek || T || tajî || tazı
|-
| Ê || êzing || odun || U || (boş) || —
|-
| F || find || mum || Û || (boş) || —
|-
| G || gur || kurt || V || vizik || topaç
|-
| H || hîv || ay || W || werîs || ip
|-
| I || (boş) || — || X || xanî || ev
|-
| Î || îsot || biber || Y || yek || bir
|-
| J || jûjî || kirpi || Z || zebeş || karpuz
|-
| K || ker || eşek || colspan="3" | 
|-
| L || lêv || dudak || colspan="3" | 
|-
| M || masî || balık || colspan="3" | 
|-
| N || nêrî || teke || colspan="3" | 
|-
| O || olk [?] || [?] || colspan="3" | 
|}

=== Değerlendirme ===
* Sunulan alfabe, Celadet Alî Bedirxan'ın 1932'de ''Hawar'' dergisiyle yaygınlaştırdığı 31 harfli Latin alfabesidir. Yazı bu adı anmaz.<ref>Ş. Orak Reşitoğlu, "Normên Rastnivîsîna Hawarê" (2023), DergiPark; ayrıca "Alfabeyên kurdî", Kurdî Wîkîpediya, erişim 4 Ekim 2026.</ref> {{Güvenilirlik|kesin}}
* Yazının "Sovyetler Birliği'nde yaşayan Kürtler" ifadesi 1997 için eskimiş bir ifadedir. Sovyetler Birliği 1991'de dağılmıştı (!). Metin büyük olasılıkla daha eski bir dil kılavuzundan alınmıştır. {{Güvenilirlik|hipotez}}
* Son cümle ("Sovyet Kürtlerinin kullandığı Kiril alfabesinde…") yarım kalmıştır ve devamı basılmamıştır (!). Resimli alfabede I, U ve Û kutuları boştur. Okunuş tablosundaki örnek sözcüklerin bir kısmı baskıda okunaksızdır.
* Derginin kendi Kurmancî metinlerinde bu imla tutarlı uygulanmaz. Örneğin aynı sayıdaki "Gotinên Mezinan" derlemesi yöre ağzına yakın, ı/i ayrımı tutarsız bir yazım kullanır.

== Mem Xalîkan: "Şevbiderim" (s. 88) ==
Derginin son sayfasındaki 27 dizelik Kurmancî şiirdir (H).<ref name="b1" /> Başlık, "gece dışarıda kalan, evsiz-yurtsuz, gece dolaşan" anlamındaki ''şevbider'' sözcüğünden türetilmiştir. Şiirin ilk yarısı Nemrud Dağı'nın eteğindeki bir yurdun güzelliğini anlatır: duru ve serin ırmak, ayın yıkandığı sular, bembeyaz kar, kardelen, kekliklerin ve kuşların sesi, Newroz'la başlayan bahar. İkinci yarı yıkımı anlatır: köy yakılır, dağlar ateşe verilir, ak kar kızıla döner, kuş susar, keklik dilsiz kalır, anlatıcı yurtsuz bırakılıp sürülür. Şiir şu dizelerle biter:<ref name="b1" />
{| class="wikitable"
! Kurmancî (baskıdaki gibi) !! Türkçe (çeviri: bu sayfa)
|-
| ''Lê jîyan kûştin / Gundê me şevitandin'' || Ama hayatı öldürdüler / Köyümüzü yaktılar
|-
| ''Ez bê cî û şar kirim'' || Beni yurtsuz bırakıp sürdüler
|-
| ''Édi di çemî meda hîv por şil nake'' || Artık ırmağımızda ay saçını ıslatmıyor
|-
| ''Şevbiderim / Ax disa / Rêvî û koçeberim'' || Gece dolaşanıyım / Ah yine / Yolcu ve göçebeyim
|}
Şiir Orta Anadolu'yu değil, Kuzey Kürdistan'daki 1990'lar köy yakmalarını ve zorunlu göçü konu alır. Aynı sayıdaki "Çıkarken" yazısının andığı 1990'ların "yeni zorunlu göçleri"yle aynı bağlamdadır. {{Güvenilirlik|muhtemel}} Şairin kimliği hakkında bilgi bulunamadı. "Mem Xalîkan" bir mahlas olabilir.

== Ayrıca bakınız ==
* [[Polatlı Kürtleri]] (aynı sayı)
* [[Batı Kürtleri Gerçekliği ve Çözüm Perspektifleri]] (aynı sayı)
* [[Orta Anadolu Kürtleri]]
* [[Orta Anadolu Kürtçesi]]
* [[Horasan Kürtleri]]

* Derginin bütün yazıları: [[Bîrnebûn 1 (1997)]]

== Kaynakça ==
<references />

{{Navbox Orta Anadolu Kürtleri Tarihi}}

[[Kategori:Bîrnebûn]]
[[Kategori:Bîrnebûn 1 (1997)]]
[[Kategori:Orta Anadolu Kürtleri]]
[[Kategori:Kürt Basını]]
[[Kategori:Kürt Yayıncılığı]]
[[Kategori:Kürt Diasporası]]
[[Kategori:Anadil]]
[[Kategori:Kürtçe]]
[[Kategori:Kürtçe Şiirler]]
[[Kategori:Kürt Şiiri]]