Kürtlerin İç Anadolu'ya yerleşmesi tarihinden kesitler (Bîrnebûn 1, 1997) sayfasının kaynağını görüntüle

{{Tarih Serisi|dönem=III}}
'''"Kürtlerin İç Anadolu'ya yerleşmesi tarihinden kesitler"''', ''Bîrnebûn'' dergisinin ilk sayısında (Newroz 1997) Gabar Çiyan imzasıyla yayımlanan tek sayfalık bir yazıdır.<ref name="b1">Gabar Çiyan (çev.), "Kürtlerin İç Anadolu'ya yerleşmesi tarihinden kesitler", ''Bîrnebûn'' 1, Newroz 1997 (Wetzlar), s. 38. Dipnot: "Kaynak: I. Lundberg – I. Svanberg. Kulu utvandrarbygd i Turkiet. Uppsala 1992, Sverige'den çeviri."</ref> Yazı telif değildir. Dipnotunda belirtildiği gibi, İsveçli araştırmacılar Ingrid Lundberg ve Ingvar Svanberg'in Kulu'dan İsveç'e göç üzerine yazdığı ''Kulu: utvandrarbygd i Turkiet'' (Kulu: Türkiye'de bir göç yöresi; Uppsala Multiethnic Papers, Uppsala 1992) adlı çalışmanın tarih bölümünden seçilmiş parçaların Türkçe çevirisidir.<ref name="lundberg">Ingrid Lundberg – Ingvar Svanberg, ''Kulu: utvandrarbygd i Turkiet'', Uppsala Multiethnic Papers, Uppsala: Centre for Multiethnic Research, 1992. Künye kütüphane kayıtlarından doğrulanmıştır; eserin kendisi görülmemiştir.</ref> Hangi sayfaların çevrildiği belirtilmemiştir. Aynı sayıdaki Hacı Erdoğan yazısı bu çeviriden uzun alıntılar yapar. Bkz. [[Ülkeden 250 yıllık bir kopuş sürecine rağmen asimile edilemeyen bir toplum: İç Anadolu Kürtleri (Bîrnebûn 1, 1997)]].

Yazı kısadır, ama [[Kulu]] çevresindeki Kürt köylerinin kuruluş yıllarını veren ve sonraki yerel yayınlarda en çok tekrarlanan listelerden birini içerir.

== Yazının içeriği ==
* '''İlk görünme:''' Yazıya göre Kürt aşiretleri "17. yüzyıl sonlarına doğru" [[Haymana Kürtleri|Haymana]] çevresindeki dağlarda görünmeye başlamıştır. [[Rişvan Aşireti|Reşvan]] ve Şêxbizinî aşiretlerine bağlı bu insanlar hem Osmanlı yönetiminin denetiminde batıya zorla göç ettirilmiş, hem de hayvanlarına yeni otlak aramak için gelmişlerdir.<ref name="b1" />
* '''Konya'ya geliş:''' Kesin bir tarih verilemez, ancak Kürtlerin Konya ve çevresine 1760'lardan önce geldikleri "belirtilmektedir". Yazıya göre "1850'li yıllarda" Haymanalı Kürtlerle konuşan "Fransız asıllı coğrafyacı" [[Georges Perrot|Perrot]], onların en az birkaç kuşak önce geldiğini yazmıştır.<ref name="b1" />
* '''18. yüzyıl ve kayda geçiş:''' 18. yüzyıl boyunca doğudan gelişler sürmüştür. Devletin göçerler üzerindeki denetimi zayıftı. Göçerler ancak "1880'lerde" Osmanlı idari kayıtlarına alınmış ve vergi verir duruma getirilmişlerdir.<ref name="b1" />
* '''Yerleşik hayata geçiş:''' Süreç çatışmalı ve acılı olmuştur. Yazar bunu Yaşar Kemal'in romanlarında anlattığı Çukurova göçerlerinin deneyimine benzetir. Osmanlılar Kulu çevresinde yazlık otlağı olan Kürtlere baskı uygulamış ve yaşam biçimlerini kısıtlamıştır. Yerleşme şöyle işlemiştir: bir aşirete ya da akraba grubuna bir otlak verilir, sonra burada ev yapılır ve köy kurulur. Osmanlı devleti, Cumhuriyet döneminde de görüldüğü gibi, devlet topraklarını yeni köyler için dağıtmıştır. Bu topraklara önce göçerler, sonra Balkanlardan ve Orta Asya'dan gelen göçmenler yerleştirilmiştir.<ref name="b1" />
* '''Kulu köyleri:''' 18. yüzyılın ortalarından sonra Kulu çevresinde yeni köyler kurulmuş, yaz boyunca kullanılan yaylalar kalıcı yerleşimlere dönüşmüştür. Bu daha çok sonradan yerleşik hale gelecek göçerleri ilgilendirir. Yazının verdiği kuruluş yılları şunlardır:<ref name="b1" />
{| class="wikitable sortable"
! Köy !! Kuruluş yılı (Bîrnebûn 1997, Lundberg ve Svanberg çevirisi) !! Ateş/Yıldız aktarımı (aynı İsveç kaynağı) !! Diğer veriler
|-
| [[Dipdede]] || 1830 || 1830 ("Dipdere") || —
|-
| Celep || 1839 || — || Söylemez: bugün Şefikanlı oymağı yaşar
|-
| Tavşançalı ([[Ömeranlı]]) || '''1886''' || '''1845''' || 1840 (Ağralı 1984, sözlü); Rumi 1261/1845 (yerel anlatıcı); oymak 1848'de Esbkeşan'a iskân edilmiş (arşiv)
|-
| Şerefli || 1863 || "Burunsuz Şerefli 1844" (Hütteroth) — aynı köy olup olmadığı belirsiz || Söylemez: bugün Nasırlı oymağı yaşar
|-
| [[Beşkardeş]] || 1870 || — || Ömeranlı'dan ayrılan köylerden (sözlü)
|-
| [[Karacadağ]] || 1870 || 1870 || Söylemez: Halikanlı oymağı
|-
| Kırkpınar || 1886 || 1885 || —
|-
| Tuzkaya || 1890 || 1890 || —
|-
| Yazıçayır || 1890 || — || —
|}
Ateş/Yıldız aktarımında Bîrnebûn listesinde bulunmayan köyler de vardır: [[Zincirlikuyu]] 1800, Canımana 1843, [[Tavlıören]] 1870, [[Çöpler]] 1900, Burunağıl 1919, [[Acıkuyu]] 1920, Hisar 1923 (Lundberg ve Svanberg). Kuşça 1837, Karagedik 1846/47, Bulduk 1853/55 ve Dondurma 1858 (Hütteroth). Kadıoğlu 1891 (Ruben).<ref name="yildiz">Fikret Yıldız, ''Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila / İnler Katrancı'', s. 33–34 (liste Nuh Ateş, ''Orta Anadolu Kürtleri'', Komkar Yayınları'ndan aktarılmıştır).</ref>

=== Harita ===
Yazının üstünde kaynak gösterilmeden "Map 28. Kurdish Migrations, 15th to 6th Century BC: Coming of the Aryans and other Indo-European Tribes" başlıklı bir harita basılmıştır. Bu harita Mehrdad R. Izady'nin ''The Kurds: A Concise Handbook'' (1992) kitabındaki 28 numaralı haritadır.<ref name="izady">Mehrdad R. Izady, ''The Kurds: A Concise Handbook'', Washington–London: Crane Russak / Taylor & Francis, 1992, Harita 28. Harita numarası ve başlığı kitabın harita listesinden doğrulanmıştır.</ref> {{Güvenilirlik|kesin}} Harita MÖ 2. ve 1. binyıldaki varsayımsal göçleri gösterir. Yazının konusu olan 18. ve 19. yüzyıl göçleriyle bir ilgisi yoktur ve süsleme amacıyla kullanılmıştır.

== Kaynak eleştirisi / değerlendirme ==
=== Çeviri ve aktarım sorunu ===
* Asıl İsveççe metin görülmedi. Bu yüzden aşağıdaki çelişkilerin çeviriden mi, dizgiden mi yoksa asıl metinden mi kaynaklandığı belirlenemedi. {{Güvenilirlik|arşiv}}
* '''"17. yüzyıl sonları" ile "18. yüzyıl sonları":''' Aynı İsveç kaynağından yapılan başka bir Türkçe aktarımda bu cümle "18. yüzyılın sonlarına doğru Kürt aşiretlerinin Haymana yöresindeki dağlarda ortaya çıktıkları" biçimindedir.<ref name="yildiz" /> Bîrnebûn'da ise sayfanın büyük süslü ilk harfi "17"dir. Aradaki fark tam bir yüzyıldır.(!) Rişvan'ın Orta Anadolu'daki varlığına ilişkin bilinen arşiv kayıtları 1829 (Paşadağı kışlağı) ve 1830'larla başlar.<ref name="aygun2019">Necmettin Aygün, "Cihanbeyli-Haymana Sahasındaki Konar-Göçer Toplulukların İdari, Sosyal ve İktisadi Yapıları (1827–1861)", ''Mütefekkir'' 6/12 (2019), s. 539–558.</ref><ref name="dede">Suat Dede, ''From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rışvan Tribe (1830–1932)'', yüksek lisans tezi, Bilkent Üniversitesi, 2011, s. 44–46.</ref> Bu nedenle Reşvan ve Şêxbizinî için "18. yüzyıl sonu" daha olası görünmektedir. Hütteroth'a göre bu aşiretler Ankara'ya 19. yüzyılın başında gelmiştir.<ref name="dede" /> {{Güvenilirlik|muhtemel}} Orta Anadolu'da 17. yüzyıl sonunda Kürt aşiretleri bulunduğu genel olarak doğrudur: Orhonlu'nun 1691'de Ankara–Çankırı'da kışlayan Kürt aşiretlerine ilişkin aktarımı bunu gösterir.<ref name="yildiz" /> Ancak bu grupların Reşvan olduğu gösterilmiş değildir. {{Güvenilirlik|hipotez}}
* '''Hacı Erdoğan'ın kullanımı:''' Erdoğan, aynı sayıdaki yazısında "17. yüzyıl sonu" ifadesini ve köy listesini bu çeviriden aynen alır. Bu yüzden iki yazı birbirini doğrulayan bağımsız kaynaklar sayılamaz.

=== Perrot ===
Georges Perrot Haymana'yı Eylül 1861'de gezmiş, gözlemlerini 1865'te "Les Kurdes de l'Haïmaneh" başlığıyla yayımlamıştır. Perrot coğrafyacı değil, arkeolog ve sanat tarihçisidir.<ref name="perrot">Georges Perrot, "Les Kurdes de l'Haïmaneh", ''Revue des Deux Mondes'', 2e période, t. 55 (1 Şubat 1865), s. 611–635.</ref><ref name="aygun2019" /> Yani "1850'li yıllar" ifadesi yanlıştır.(!) Perrot'nun aktardığına göre yaşlılar yerleşmenin "yüz ya da iki yüz yıl" önce olduğunu söylemiş, kendi babalarının ve dedelerinin orada doğduğunu belirtmişlerdir. Perrot aynı yazıda Kürdistan'dan yalnız 12–15 yıl önce gelmiş bir topluluğu da anar.<ref name="perrot" /> Dolayısıyla "en az birkaç kuşak" ifadesi Haymana'nın bir kısmı için doğrudur. Ancak Perrot'nun tanıklığı, gelişlerin tek dönemde olmadığını, 1840'lara kadar sürdüğünü de gösterir. {{Güvenilirlik|kesin}}

=== "1760'lardan önce" ===
Yazı bu tarihin kaynağını vermez. Yıldız, Hütteroth'a göre Orta Anadolu'da Kürt varlığını gösteren en eski belgenin, Karaman eyaletindeki "Karaca Kürtleri"ne ait 1767 tarihli bir belge olduğunu aktarır.<ref name="yildiz" /> Lundberg ve Svanberg'in tarihi de muhtemelen bu tür bir belgeye dayanır. Bu tarih Konya bölgesindeki genel Kürt varlığına ilişkindir. Reşwan oymaklarının Konya'ya gelişi ise Söylemez'e göre 19. yüzyılın ilk çeyreğindedir (Ömeranlı).<ref name="soy19">Faruk Söylemez, "Konya ve Çevresinde Rişvan Aşireti ve İskânı", ''Konya Kitabı XVII: Geçmişten Günümüze Göçler'', c. I, Konya 2019, s. 353–367.</ref> {{Güvenilirlik|muhtemel}}

=== "1880'lerde Osmanlı kayıtlarına alındılar" ===
Bu ifade arşiv verileriyle çelişir:(!)
* 1830'da Rişvan reisleri iskân için İstanbul'a çağrılmıştır.<ref name="dede" />
* 1842'de Konya'ya iskân girişimi yapılmıştır.<ref name="koksal06">Yonca Köksal, "Coercion and Mediation: Centralization and Sedentarization of Tribes in the Ottoman Empire", ''Middle Eastern Studies'' 42/3 (2006), s. 469–491.</ref>
* Rişvan aileleri 1859 Haymanateyn nüfus kayıtlarında yer alır.<ref name="dede" /> (Dede, 1844–45 temettuat defterlerini yalnız köy adlarını karşılaştırmak için kullanır; bu defterlerde Rişvan hanesi gösterilmemiştir. Bkz. [[1840'ların Temettuat Defterlerinde Cihanbeyli ve Haymana Köyleri]].) Bkz. [[Haymanateyn’de Rişvan Köyleri Listesi (1859)]].
* 1847–48'de oymaklar hane hane Esbkeşan'a (Cihanbeyli) iskân edilmiştir.<ref name="soy19" />
"1880" rakamı, Dede'nin aktardığı 1880 tarihli aşiret nüfus sayımıyla (Haymana, Mucur, Esbkeşan, Sivas) ya da belirli Kulu köylerinin sonradan kayda geçmesiyle karışmış olabilir. {{Güvenilirlik|hipotez}}

=== Kulu köylerinin tarihleri ===
* Lundberg ve Svanberg'in yıllarının nasıl belirlendiği (resmî kayıt, sözlü anlatı ya da Köy Envanter Etüdleri) bilinmiyor. Kulu'daki göçmen ailelerle yapılan görüşmelere dayanmış olmaları muhtemeldir. {{Güvenilirlik|sözlü}}
* '''Tavşançalı (Ömeranlı):''' Bîrnebûn'daki 1886 yılı, aynı kaynağın başka aktarımında 1845 olarak geçer. Bu tarih 1983'te yerel bir anlatıcının verdiği Rumi 1261 (1845) yılıyla ve 1840'lara ilişkin sözlü anlatılarla uyumludur.<ref name="yildiz" /><ref name="k08">Ahmet Ağralı, ''Göçebelikten Yerleşik Hayata Geçen Bir Toplum: Kırklar Yaylası'', İstanbul Üniversitesi Antropoloji Bölümü, ders ödevi, 1984.</ref> Arşive göre Ömeranlı oymağının bir kısmı 1848'de Esbkeşan'a yerleştirilmiş, 1858'de Esbkeşan'da ev ve cami yapan cemaatler arasında anılmıştır.<ref name="soy19" /><ref name="yildiz" /> Bu yüzden 1886'nın dizgi ya da çeviri hatası olması kuvvetle muhtemeldir. Aynı listede Kırkpınar'ın yılı da 1886'dır ve bu bir karışıklığa işaret edebilir.(!) Bkz. [[Ömeranlı]]. {{Güvenilirlik|muhtemel}}
* Dipdede (1830), Karacadağ (1870) ve Tuzkaya (1890) yılları iki aktarımda aynıdır. Kırkpınar'da yalnızca bir yıllık fark vardır (1886 ve 1885).
* Kulu köylerinin bir bölümü Rişvan oymaklarına bağlıdır: Celep'te Şefikanlı, Şerefli'de Nasırlı, Karacadağ'da Halikanlı, Tavşançalı'da Ömeranlı oymakları yaşar.<ref name="soy19" /> Bu yüzden 1830–1870 aralığındaki tarihler, Tanzimat dönemi iskân belgeleriyle (1842–1860'lar) genel olarak uyumludur. {{Güvenilirlik|muhtemel}}
* Yazıdaki "18. yüzyılın ortalarından sonra Kulu çevresinde yeni köyler kuruldu" cümlesiyle listedeki en erken tarih (1830) arasında boşluk vardır. Bu cümle muhtemelen Kürt olmayan eski köyleri de kapsar. {{Güvenilirlik|hipotez}}

=== Değerlendirme ===
Çeviri, Orta Anadolu Kürtleri üzerine yabancı akademik çalışmaların 1990'larda diaspora yayınlarına nasıl aktarıldığını gösteren erken bir örnektir. Kulu köylerinin kuruluş yılları için çıkış noktası olarak değerlidir. Ancak tarihler (17. ve 18. yüzyıl, 1850'ler ve 1861, 1880'ler, Tavşançalı 1886) asıl İsveççe metinle ve Osmanlı arşiv kayıtlarıyla karşılaştırılmadan kullanılmamalıdır. İskânın genel çerçevesi için bkz. [[Rişvan Aşireti]], [[Osmanlı İskân Politikaları ve Aşiretler (1692-1850)]], [[Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861)]] ve [[Suriye'de Reşwan Kürtleri ve Osmanlı İskânı, 1683–1741 (Winter 2017)]].

== Ayrıca bakınız ==
* [[Ülkeden 250 yıllık bir kopuş sürecine rağmen asimile edilemeyen bir toplum: İç Anadolu Kürtleri (Bîrnebûn 1, 1997)]]
* [[Kulu Kürtleri]] · [[Ömeranlı]] · [[Kırklar Yaylası]] · [[Cihanbeyli Kürtleri]] · [[Haymana Kürtleri]]
* [[Mikaila (İnler Katrancı)]] · [[Georges Perrot]]

* Derginin bütün yazıları: [[Bîrnebûn 1 (1997)]]

== Kaynakça ==
<references />

{{Navbox Orta Anadolu Kürtleri Tarihi}}

[[Kategori:Bîrnebûn]]
[[Kategori:Bîrnebûn 1 (1997)]]
[[Kategori:Orta Anadolu Kürtleri]]
[[Kategori:Rişvan Aşireti]]
[[Kategori:İskân Tarihi]]
[[Kategori:Osmanlı İskân Politikaları]]
[[Kategori:Ömeranlı]]