Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861) sayfasının kaynağını görüntüle

{{Tarih Serisi|dönem=IV}}
'''Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861)''', [[Haymana Kürtleri|Haymana]] ile [[Cihanbeyli]] arasındaki bozkırda yaşayan [[Cihanbeyli Kürtleri|Cihanbeyli aşireti]] ve ona bağlanan sekiz aşiret ya da cemaatin 19. yüzyıl ortasındaki yönetimini, yerleşim alanını, nüfusunu ve geçim yollarını anlatır. Madde, tarihçi Necmettin Aygün'ün 2019'da yayımlanan makalesine ve onun kullandığı Osmanlı arşiv belgelerine dayanır.<ref name="aygun">Necmettin Aygün, "Cihanbeyli-Haymana Sahasındaki Konar-Göçer Toplulukların İdari, Sosyal ve İktisadi Yapıları (1827-1861)", ''Mütefekkir'' 6/12 (2019), s. 539–558, DOI [https://doi.org/10.30523/mutefekkir.659197 10.30523/mutefekkir.659197].</ref> Makalenin temel kaynağı, Osmanlı Arşivi'ndeki 21 Haziran 1851 tarihli, 120 sayfalık '''3525 numaralı nüfus (iskân) defteri'''dir (BOA NFS.d 3525). Defter dokuz aşiretin köylerini ve hane reislerini tek tek kaydeder ve her hane reisinin ne iş yaptığını yazar.<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|kesin}}

Aygün bu toplulukları "konar-göçer" olarak adlandırır ve etnik kimliklerinden söz etmez; kökenlerinin "Anadolu'nun doğusu veya Güney Azerbaycan" olduğunu yazar ve makalesini toplulukların "Türk-İslam kültürünü Orta Anadolu'ya nakşettiği" yargısıyla bitirir.<ref name="aygun" /> Aynı köyleri 1861'de gezen [[Georges Perrot]] ise bunları açıkça Kürt köyleri olarak tanımlar (bkz. [[#Perrot'nun 1861 gözlemleri|aşağıda]]).<ref name="perrot">Georges Perrot, "Les Kurdes de l'Haïmaneh", ''Revue des Deux Mondes'', 2e période, t. 55 (1 Şubat 1865), s. 611–635.</ref> Mikailli, Şeyhbizinli ([[Şêxbizinî]]) ve Cihanbeyli aşiretlerinin Kürt kimliği bu wikideki başka kaynaklarda da işlenmiştir (bkz. [[Mikailî Aşireti]], [[Cihanbeyli Kürtleri]]).

== Arka plan: bir konar-göçer memleketi ==
Aygün'e göre Osmanlı döneminde [[Orta Anadolu Kürtleri|Orta Anadolu]], şehir ve kasabalar dışında büyük ölçüde konar-göçer topluluklardan oluşuyordu. 1830'larda Aksaray sancağı nüfusunun yarısı konar-göçerdi. Kızılırmak'ın iki yakası, Kırşehir-Aksaray'dan Afyon'a kadar konar-göçer obalarıyla meskûndu; [[Cihanbeyli]] ve [[Kulu]] sahasında Esbkeşan (Atçekenler) Türkmenleri yaşıyordu. Makalenin konusu olan aşiretler bunların ardından, Cihanbeyli, Emirdağ (Afyon) ve Haymana arasındaki geniş sahayı tutuyordu.<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|muhtemel}}

Bu topluluklar yılda iki kez, yayladan kışlağa ve kışlaktan yaylaya göçüyordu. Göç sırasında yerleşiklerin ekinlerine zarar vermeleri ve yol üstündeki hayvanları sürüp götürmeleri sık rastlanan olaylardı.<ref name="aygun" />

=== Rişvan'ın 1829 baskını ve yaylak-kışlak düzeni ===
* '''1829''': Koçhisar taraflarında, Paşadağı'nda kışlayan '''[[Rişvan Aşireti|Rişvan]]''' ve '''[[Terikanlı aşireti (tez notları)|Terikânlı]]''' aşiretlerinin mensupları yayladan dönerken Aksaray kazası ahalisinin üç yüzden fazla hergelesini (at sürüsünü) sürüp götürmüş, birkaç köyü yağmalamıştı. Zarar 200–300 kese, yani yaklaşık 100.000–150.000 kuruş tutuyordu.<ref name="hat">BOA HAT 445/22276 (26 Ağustos 1830): Karaman Valisi Esad Paşa'nın kaimesi, Sivas mütesellimi ve kadıların yazılarını bir araya getiren iki sayfalık rapor. Aktaran: Aygün 2019, s. 543.</ref> {{Güvenilirlik|kesin}}
* Aynı belgeye göre Rişvan, [[Sivas]]'ın on iki saat ilerisindeki '''Uzunyayla''' ve '''Habeş''' mevkilerini yaylak, Paşadağı'nı kışlak olarak kullanıyordu. Bu yüzden iki saha arasında kalan Bozok, Kayseri, Niğde, Kırşehir ve Aksaray sancakları sürekli zarar görüyordu. Aygün, Habeş'i bugünkü Zara ilçesindeki Habeş Çayı ile ilişkilendirir.<ref name="hat" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
* Zarar gören köylüler devlete başvurduğunda, davanın görülebilmesi için aşiretin kışın geri dönmesi beklenirdi. Devlet buna rağmen konar-göçer düzene katlanıyordu: deve ve davar sürüleri ordu, İstanbul'un iaşesi ve madenlerin taşınması için gerekliydi.<ref name="hat" /> {{Güvenilirlik|kesin}}

== Alişan Bey ve "Yediboy Aşireti" ==
=== Alişan Bey'in nüfuzu ===
Cihanbeyli aşiretinin reisi '''Alişan Bey''' 1830'da "mir-i aşiret" idi.<ref name="hat" /> 1827 ve 1828'de devlet, Esbkeşan (Atçekenler) taifesi ile Bozulus Türkmenlerinden kopup Cihanbeyli aşiretine katılan yaklaşık 150 hanenin eski yurtlarına dönmesini iki ayrı emirle istedi. Alişan Bey'in cevabı şuydu: "Zikr olunan hanelerden canı isteyenler asıl vatanlarına gitsin ve istemeyenlere cebretmek âdetimiz değildir."<ref name="hat" /> {{Güvenilirlik|kesin}}

Tanzimat'ın ilanından (1839) sonra devlet, Cihanbeyli aşiretinin koyun ve keçilerinin sayımını ve vergilendirilmesini Konya, Ankara ve Kayseri muhassıllarına verdi. Aşiret halkı bir toplu dilekçeyle (''mahzar'') buna karşı çıktı. Her yıl İstanbul'a gönderdikleri 100.000 koyuna 25.000 koyun ve yaylak-kışlak vergilerine 25.000 kuruş eklemeyi, karşılığında vergilerin eskisi gibi ağaları eliyle toplanmasını önerdiler.<ref name="mvl13">BOA İ.MVL 13/195-1 ve 13/195-2 (arşiv uzmanlarınca 1840'a tarihlenir). Aktaran: Aygün 2019, s. 544–546.</ref> {{Güvenilirlik|kesin}}

Aynı belgeye göre Haymana kazası "150 sene önce 300 köyü içine alan büyük bir kaza iken, zulümden ahali perişan olmuş ve bugün 30 kadar köyden ibaret kalmıştır". Belge Haymana'yı 50.000 kişinin yerleşebileceği verimli bir saha olarak tanımlar ve Alişan Bey'i Tanzimat düzenlemelerine karışmakla suçlar.<ref name="mvl13" /> {{Güvenilirlik|kesin}}

Sonunda bir uzlaşma yapıldı. Alişan Bey'in sarrafı ve aşiretin birkaç ihtiyarı İstanbul'a çağrılıp dinlendi. O yıl için "Tanzimat'tan istisna olarak, eski usule göre" devlete 200.000 koyun gönderilmesi, vergilerin ağalar eliyle toplanması ve Cihanbeyli aşiretinin tacirbaşılığının Alişan Bey'de kalması kararlaştırıldı. 1840'larda Turgut kazasında yeni kurulan 18 köyün öşür vergisinin toplanması da Alişan Bey'e ihale edildi.<ref name="mvl13" /> {{Güvenilirlik|kesin}}

=== Yediboy Aşireti'nin kurulması (1840 civarı) ===
Aygün'e göre aynı belge, Haymana'daki Şeyhbizinli ve Mikailli gibi aşiretlerin "Yediboy Aşireti" adı altında Alişan Bey'in idaresine bağlandığını gösteren ilk arşiv kaydıdır. Belge bunu "aşayir-i merkūme Cihanbeyli mir-i aşiretliğine rabt ve ilhak ile" diye ifade eder.<ref name="mvl13" /> {{Güvenilirlik|kesin}}

Yediboy'u oluşturan yedi aşiret şunlardı: '''Cihanbeyli''', '''[[Mikailî Aşireti|Mikailli]]''', '''Şeyhbizinli''' ([[Şêxbizinî]]), '''Modanlı''', '''Atmanlı''', '''Hemanlı''' ve '''Sehanlı''' (Şehanlı, Şıhanlı, Şeyhganlı). İstanbul'da dinlenen ihtiyarlar, her aşiretin kendi miri olduğunu ve aşiretlerin Cihanbeyli mirliğine bağlanmayı öteden beri kabul etmeyeceklerini söylemişti. Aygün bu yüzden Yediboy'u devletin zorlamasıyla kurulmuş yeni bir idari-mali birim olarak değerlendirir.<ref name="mvl13" /> {{Güvenilirlik|muhtemel}}

Sonraki yıllarda iki aşiret daha eklendi ve sayı dokuza çıktı:
* '''Geygel''': Bir kolu Eskişehir'deki Sarısu, Topkaya, Dereköy ve Koşmad köylerinde, diğer kolu bugünkü Bâlâ'nın en güneyinde, Kulu ve Şereflikoçhisar sınırındaki Sofular, Afşar ve Karadere gibi köylerde yaşıyordu. Aşiret 1847'de Cihanbeyli idaresine girmemek için başvurdu; yalnız Eskişehir kolu bunu başardı.<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
* '''Zeyveli''': Cihanbeyli-Haymana sahasında değil, bugün Çorum'a bağlı Kuruçay köyünde yaşıyordu.<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|kesin}}

=== Rişvan iskânında rüşvet davası ve Alişan Bey'in düşüşü (1849–1850) ===
Yediboy aşireti 1847–1850 arasında bir kazaya dönüştürüldü; aşiret mirleri "müdür" unvanını aldı.<ref name="aygun" />

Alişan Bey bu sırada Paşadağı ve Konya taraflarındaki '''[[Rişvan Aşireti]]'nin iskânıyla''' görevliydi. Kendi ifadesiyle "birkaç yüz süvari tertip edip bir senedir yem ve yiyeceği kendimden olmak üzere" bedelsiz hizmet ediyordu. Ancak bazı konar-göçerleri iskândan muaf tutmak karşılığında Rişvan'dan para, hayvan ve başka şeyler almaya ortak olmakla suçlandı. 28 Eylül 1849 tarihli dilekçesinde suçu reddetti: rüşveti Ankara Valisi Vecihi Paşa'nın kethüdası Halim Bey'in aldığını ve bunu kabul ettiğini, kendisinin valinin kethüdasını durduracak gücü olmadığını yazdı. Aynı dilekçede İstanbul'da bir devlet görevi istedi.<ref name="rusvet">BOA A.MKT.NZD 2/79 (rüşvetin "Rışvan Aşireti'nden" alındığı açıkça belirtilir); BOA A.MKT 232/23-1 (Alişan Bey'in 28 Eylül 1849 tarihli yazısı). Aktaran: Aygün 2019, s. 547.</ref> {{Güvenilirlik|kesin}}

* '''18 Nisan 1849''': Saray kapıcıbaşılarından Ali Ağa, Yediboy aşiretine kaymakam olarak atandı (BOA A.TŞF 8/52).<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
* Rüşvet olayı için Meclis-i Vâlâ'dan Sami Efendi görevlendirildi ve dava Yozgat'ta görüldü. Meclis-i Vâlâ, Alişan Bey'i suçlu buldu. Alişan Bey Cihanbeyli aşireti müdürlüğünden azledildi, "Istabl-ı Âmire Müdürlüğü" payesi geri alındı ve Tokat'a sürüldü. Halim Bey'in rütbesi indirilip süresiz olarak Sivas'a sürüldü. Kararlar padişah onayıyla '''7 Eylül 1850''' tarihli yazıyla Ankara valisine bildirildi (BOA A.MKT.NZD 14/64).<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
* Kaymakam Ali Bey bir buçuk yıl sonra öldü; yerine '''Ocak 1851'''de Gümüşgân maden müdürü Rıza Bey 5.000 kuruş maaşla atandı (BOA A.MKT.MVL 38/26).<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|kesin}}

'''Başka bir okuma:''' Yonca Köksal (2006), bir gün sonraki tarihli başka bir belgeye (Ayniyat 418, 8 Eylül 1850) dayanarak Alişan Bey'e iskândaki başarısı için maaş zammı, nişan ve "Istabl-ı Âmire" unvanı verildiğini, 1852'de de Kırşehir'in yöneticisi olduğunu yazar. İki anlatı belge asılları görülmeden uzlaştırılamaz; bkz. [[Syrian-Kurdish Intersections in the Ottoman Period (2024)]]#Alişan Bey'in sonu: iki kaynak, iki farklı okuma|Alişan Bey'in sonu]]. {{Güvenilirlik|arşiv}}

Rişvan iskânında Alişan Bey'in rolü ve Vecihi Paşa'nın raporu, [[Rişvan Aşireti]] üzerine Faruk Söylemez'in çalışmasında da ele alınır.<ref>Faruk Söylemez, ''Osmanlı Devleti'nde Aşiret Yönetimi: Rişvan Aşireti Örneği'', Kitabevi, İstanbul 2011, s. 172 (Aygün 2019'un 31. dipnotunda anılır).</ref>

== Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1851) ==
1851'de dokuz aşiret "Cihanbeyli ve Tevabii Aşiretler" ya da '''Aşayir-i Seb'a (Yedi Aşiret) Kaymakamlığı''' adıyla anılıyordu ve bir kaza meclisi ("Meclis-i Cihanbeyli") tarafından yönetiliyordu. Meclis kaymakam, Cihanbeyli naibi Mehmed Nureddin, tahrirat kâtibi Seyit İsmail, mal kâtibi Abdullah Rakım ve nüfus mukayyidi Seyit Kâmil'den oluşuyordu. Kaymakamlığın bir sandık sarrafı ve zaptiyeleri de vardı; görevlilerin yevmiyeleri 1852'de yılda 81.732 kuruş tutuyordu.<ref name="defter">BOA NFS.d 3525 (21 Şaban 1267 / 21 Haziran 1851), s. 123; BOA İ.MVL 246/8927-1. Aktaran: Aygün 2019, s. 548–549.</ref> {{Güvenilirlik|kesin}}

Aynı dönemde Haymana'nın kuzeyinde, yerleşik köylerden oluşan '''[[Haymanateyn Bölgesi|Haymanateyn]] (İki Haymana) kazası''' ayrıca vardı. Böylece Haymana'da biri yerleşiklere, biri konar-göçerlere ait iki ayrı idari birim yan yana işliyordu.<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|kesin}}

1851 defterine göre aşiretlerin müdürleri ve meclis üyeleri:<ref name="defter" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
{| class="wikitable sortable"
! Aşiret !! Müdür !! Üye (aza) sayısı
|-
| Cihanbeyli || Seyit Şeyh İbrahim || 8
|-
| Zeyveli || İsmail || 5
|-
| Hemanlı || Seyit Hasan || 2
|-
| Mikailli || Hacı Osman || 2
|-
| Atmanlı || Osman || 2
|-
| Geygel || (tespit edilemedi) || 3
|-
| Şeyhbizinli || (tespit edilemedi; 1852 tarihli başka bir kayıtta Mehmet Bey) || 3
|-
| Modanlı || (tespit edilemedi) || 3
|-
| Sehanlı (Şıhanlı / Şeyhanlı) || Seyit Mustafa || 3
|}
<small>Aygün toplam 31 aza verir; tablodaki sayıların toplamı da 31'dir.</small>

== Yerleşim alanı ve sınırlar ==
Zeyveli dışındaki aşiretlerin güney sınırı kabaca '''Cihanbeyli–Çeltik''' hattıydı. Cihanbeyli aşireti halkı 1830'larda [[Böğrüdelik]] ve Saray (bugün Sarayönü) köylerinden batıda, Emirdağ sınırındaki Küçükhasan Çiftliği ile Çeltik'e kadar uzanan Cihanbeyli platosunda yaşıyordu. Kulu ile İnevi ve İnsuyu köyleri bu alanın dışındaydı.<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|kesin}}

{| class="wikitable sortable mw-collapsible"
|+ Güney sınırındaki yerleşimler (1851; hepsi Cihanbeyli aşiretine bağlı)<ref name="aygun" />
! Eski adı !! Bugünkü adı ve yeri
|-
| Çeltik || Çeltik ilçesi, Konya
|-
| Aliçomak || Yukarıaliçomak (Çeltik, Konya) ve Aşağıaliçomak (Emirdağ, Afyon)
|-
| Pirbeyli || Piribeyli (Yunak, Konya) ve Aşağıpiribeyli (Emirdağ, Afyon)
|-
| Viran || Örenköy (Emirdağ, Afyon)
|-
| Ağzıaçık || Yukarı Ağzıaçık / Yeşilyayla (Yunak, Konya)
|-
| Yunak || Yunak, Konya
|-
| Pir Kadiruşağı || —
|-
| Kurdoğlu || Kurtuşağı (Kurdan) (Yunak, Konya)
|-
| Küçükhasan Çiftliği || Küçükhasan (Çeltik, Konya)
|-
| Ada (Kasımoğlu) || Adakasım (Çeltik, Konya)
|-
| Esmanuşağı || —
|-
| [[Böğrüdelik]] || Böğrüdelik (Cihanbeyli, Konya)
|-
| Saray || Sarayönü, Konya
|}

Kuzey sınırını '''Şeyhbizinli''' aşiretinin en kuzeydeki dört köyü oluşturuyordu: [[Durutlar]], Sarıgöl, [[Karaömerli]] ve Dereköy (hepsi bugün Haymana'da). Bu hat kabaca [[Polatlı Kürtleri|Polatlı]] ile Kulu–Ankara yolu üzerindeki Bezirhane arasında uzanıyordu. Bunun kuzeyinde, bugünkü Gölbaşı'ndan Polatlı'nın kuzeyine kadar olan 30'dan fazla köy Haymanateyn kazasına bağlıydı.<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|kesin}}

== Nüfus (1851) ==
[[Dosya:Aygün 2019 grafik 01 hane köy.png|thumb|center|850px|1851'de aşiretlere göre hane reisi ve köy sayısı (BOA NFS.d 3525'ten; Aygün 2019, s. 551–553).]]

1851 defterine göre konar-göçer kökenli '''103 köyde 2.900 hane reisi''' vardı. Aygün hane başına 5 kişi hesabıyla bunu yaklaşık 14.500 kişi olarak tahmin eder; Haymanateyn kazasının 4.025 kişisiyle birlikte sahanın nüfusu yaklaşık 18.525 kişidir. Çorum'daki Zeyveli (142 hane, yaklaşık 710 kişi) çıkarılınca sahada yaklaşık 17.815 kişi kalır.<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|kesin}} (Kişi sayıları defterde değil, Aygün'ün tahminidir: {{Güvenilirlik|muhtemel}})

{| class="wikitable sortable"
! Aşiret / cemaat !! Köy !! Hane reisi !! Pay (hesaplanmış)
|-
| Soryanlı cemaati (Sehanlı ve Hemanlı dahil) || 40 || 1.072 || %37,0
|-
| Şeyhbizinli || 21 || 518 || %17,9
|-
| Cihanbeyli || 13 || 516 || %17,8
|-
| Geygel (Atmanlı dahil) || 8 || 203 || %7,0
|-
| Mikailli || 7 || 174 || %6,0
|-
| Tokallı (Tökeli) || 6 || 169 || %5,8
|-
| Zeyveli (Kuruçay köyü) || 1 || 142 || %4,9
|-
| Modanlı || 7 || 106 || %3,7
|-
! Toplam !! 103 !! 2.900 !! %100
|}
<small>Köy sayıları Aygün'ün metninden (s. 551), hane sayıları Tablo III'ten (s. 553). Defterde Sehanlı ve Hemanlı "Soryanlı cemaati", Atmanlı ise Geygel başlığı altında kaydedilmiştir; Tokallı (Tökeli), Yediboy'un yedi aşireti arasında sayılmadığı hâlde defterde ayrı başlık olarak geçer.</small>

Sahadaki köyler 1851'de ortalama 20–30 hanelikti. En kalabalık köyler şunlardı:<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
* Kuruçay 142 hane (Çorum), Çeltek (bugünkü Çeltik ilçesi) 129 hane
* '''Katrancı 86 hane''': 67 hanesi Mikailli, 19 hanesi Modanlı aşiretine mensup (bkz. [[Mikaila (İnler Katrancı)]])
* Pirbeyli 69, [[Yüzükbaşı]] 56, Odabaşı Çiftliği 55, Katırlı 51, Alacak ile birlikte İncirli 50, [[Evliyafakı]] 48, [[Alahacılı]] 47, Uzunoğlu Çiftliği 47, [[Balçıkhisar]] 46 ve Tacir 46 hane. Tacir'de ayrıca Haymanateyn'e bağlı 27 yerleşik hane vardı.

== Geçim: tarım, hayvancılık ve ticaret ==
[[Dosya:Aygün 2019 grafik 02 meslekler.png|thumb|center|900px|1851'de hane reislerinin uğraşları: bütün sahada ve aşiretlere göre (Tablo III'ün 18 kalemi 6 grupta toplandı; gruplar hesaplanmıştır).]]

Defter, her hane reisinin uğraşını kısa notlarla yazar: "ağnam-keş ve üç çift öküzüyle rençber", "karyeden Halil Efendi'nin çobanı", "bu dahi rençber ve karyenin imamı", "kendisinin devesiyle ticaret eylediği", "abdal olduğu" gibi. Defterin arkasındaki kefaletnamelerden birinde ahali, bundan sonra köylerinde öşürlerini ödeyerek ziraatla, ziraata gücü yetmeyenlerin ise çobanlık, hizmetkârlık, devecilik ve ortakçılıkla geçineceğini ve "başıboş bir ferdimizin bırakılmayacağını" taahhüt eder.<ref name="defter" /> {{Güvenilirlik|kesin}}

{| class="wikitable sortable mw-collapsible"
|+ 1851'de hane reislerinin uğraşları (Aygün 2019, Tablo III, s. 553)
! Uğraş !! Cihanbeyli !! Soryanlı !! Mikailli !! Şeyhbizinli !! Tokallı !! Modanlı !! Geygel !! Zeyveli !! Toplam !! %
|-
| '''Hane sayısı''' || 516 || 1072 || 174 || 518 || 169 || 106 || 203 || 142 || 2900 || 100
|-
| Yalnız öküzüyle rençber (çiftçi) || 96 || 233 || 37 || 243 || 35 || 60 || 119 || 13 || 836 || 28,8
|-
| Yalnız koyun sahibi || 21 || 23 || 23 || 14 || 1 || — || 1 || 25 || 108 || 3,7
|-
| Öküzüyle rençber ve koyun sahibi || 116 || 119 || — || — || — || 9 || 1 || 62 || 307 || 10,5
|-
| Öküzüyle rençber ve koyun tüccarı || 7 || 29 || 2 || 13 || — || — || 4 || 15 || 70 || 2,4
|-
| Koyun sahibi ve koyun tüccarı || 18 || 21 || — || — || — || — || — || 1 || 40 || 1,3
|-
| Yalnız koyun tüccarı || 4 || 46 || 14 || 17 || — || — || 1 || 4 || 86 || 2,9
|-
| Deve sahibi || 16 || 48 || 11 || 6 || — || — || 12 || — || 93 || 3,2
|-
| Devesiyle ticaret yapan || 5 || 8 || 3 || 4 || 1 || — || — || — || 21 || 0,7
|-
| Çerçi || 5 || 34 || 10 || 17 || — || — || — || — || 66 || 2,2
|-
| Çoban || 46 || 165 || 41 || 83 || 5 || 5 || 45 || 22 || 412 || 14,2
|-
| Amele / ırgat || 10 || 8 || — || 9 || — || 1 || — || — || 28 || 0,9
|-
| Din adamı || 4 || 2 || — || 6 || 3 || — || — || — || 15 || 0,5
|-
| Hademe / hizmetli || 7 || 13 || — || 16 || 1 || 7 || 2 || — || 46 || 1,5
|-
| Yetim veya sabi || 8 || 19 || — || — || — || 1 || 1 || — || 29 || 1
|-
| Abdal || 5 || 20 || — || 4 || — || — || 11 || — || 40 || 1,3
|-
| Özürlü || 6 || 12 || — || — || 1 || — || — || — || 19 || 0,6
|-
| Asker || 4 || 3 || — || — || — || — || 1 || — || 8 || 0,2
|-
| Diğer (sail, amelmande, fevt, mefkud vb.) || 15 || 67 || 20 || 44 || 11 || 15 || 5 || — || 177 || 6,1
|}
<small>Yayımlanan tabloda sütunlar döndürülmüş başlıklıdır; hücreler PDF'in metin katmanındaki konumlarına göre sütunlarına yerleştirildi. Bütün satır toplamları kaynakla tutmaktadır. Meslek kalemleri toplamı 2.401'dir; 499 hane reisinin (%17,2, hesaplanmış) uğraşı kayıtlı değildir, Aygün bu payı "%18" olarak verir. Yüzdeler kaynakta aşağı yuvarlanmıştır.</small>

'''Değerlendirme.'''
* Hane reislerinin yaklaşık %40'ı doğrudan tarımla (yalnız çiftçi %28,8, çiftçi ve koyun sahibi %10,5) uğraşıyordu. Koyun ve deve sahipleri ile çobanlar eklenince oran %60'ı, hayvan ticareti ve ırgatlar da eklenince yaklaşık %70'i bulur.<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
* Aygün'e göre 1500'lerde konar-göçerlerin asıl uğraşı hayvancılıktı; 1850'lere gelindiğinde bu topluluklar kışlaklarında yerleşerek ziraata da girmiş, küçükbaş kadar büyükbaş hayvana (öküz) da sahip olmuştu. Irgat oranının çok düşük olması (%0,9), ahalinin kendine yetecek kadar hayvana ya da toprağa sahip olduğunu gösterir.<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|muhtemel}}
* Koyun ve deve ticareti yapanlar Aygün'e göre %7,3'tür. Alişan Bey'in kendisi de İstanbul ve Trabzon'a canlı hayvan gönderen bir koyun tüccarıydı.<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
* Aşiretler arasında belirgin farklar vardır (hesaplanmış): Şeyhbizinli, Modanlı ve Geygel'de yalnız çiftçilik ağır basar; Cihanbeyli ve Zeyveli'de çiftçilik ile koyunculuk birlikte yürür; Mikailli'de çobanlık ve hayvan ticareti öne çıkar. Tokallı hanelerinin yalnız 58/169'unun uğraşı kayıtlıdır; bu aşiret için karşılaştırma yapılmamalıdır. {{Güvenilirlik|muhtemel}}
* Abdalların 40 hane reisinin yarısı Soryanlı, 11'i Geygel kayıtlarındadır.

=== Bursa ve İzmir'de koyun satan aşiret tüccarları (1847) ===
Tahminen 1847 tarihli bir belge, Cihanbeyli aşireti ve ona bağlı aşiretlerden Bursa ve İzmir'de koyun-keçi (''ağnam'') satan 16 tüccarı adlarıyla sayar. Aygün listeyi belgedeki sırayla ve başlıklarıyla aktarır; aşağıdaki tablolar bu aktarımı aynen verir.<ref name="am475">BOA A.M 4/75 (tarihsiz, tahminen 1847). Aktaran: Aygün 2019, s. 556.</ref> {{Güvenilirlik|kesin}}

{| class="wikitable"
|+ "Cihanbeyli Aşireti'nden Burusa'da Ağnam Furuht İden Kesan" (Bursa'da koyun satanlar)
! # !! Belgedeki kayıt (aynen) !! Cemaat / aşiret (belgede yazılıysa)
|-
| 1 || Tobuşağı Cemaati'nden Kaydacı oğlu Hasan || Tobuşağı
|-
| 2 || Karındaşı Arab || (1. sıradakinin kardeşi)
|-
| 3 || Tobuşağı Cemaati'nden Çakallıoğlu Hasan || Tobuşağı
|-
| 4 || Şeyhgânlı (Şehanlı) Aşireti'nden Kara Molla || Şeyhgânlı (Sehanlı)
|-
| 5 || Tobuşağı'ndan Cık Hasan oğlu Hasan || Tobuşağı
|-
| 6 || Zobun oğlu Hüseyin || —
|-
| 7 || Gürlekli ve Sirde oğlu Kör Hallo || (Gürlekli?)
|-
| 8 || Pul Bekir oğlu Haso || —
|}

{| class="wikitable"
|+ "Aşiret-i Merkumeden İzmir'de Ağnam Furuht İden Kesan" (İzmir'de koyun satanlar)
! # !! Belgedeki kayıt (aynen) !! Cemaat / aşiret (belgede yazılıysa)
|-
| 9 || Hacı Köse oğlu İsmail, Kürekli || Kürekli
|-
| 10 || Mısırcamo Bekir, Kürekli || Kürekli
|-
| 11 || Lazoğlu Hamza, Kürekli || Kürekli
|-
| 12 || Tobuşağı'ndan Çolak Hacı Hasan oğlu || Tobuşağı
|-
| 13 || Mikailli Tabu oğlu Pilo || Mikailli
|-
| 14 || Mikailli Abuzar || Mikailli
|-
| 15 || Şeyhbizinli Aşireti'nden Lazanlı Cemaati'nden Hacı Resul oğlu Hüseyin || Şeyhbizinli / Lazanlı
|-
| 16 || Şihangilli (Şeyhanlı) Taber || Şihangilli (Şeyhanlı)
|}
<small>Okuma notları: Adlar Aygün'ün Latin harfli aktarımındandır; belgenin Osmanlıca aslı görülmemiştir {{Güvenilirlik|arşiv}}. "Kesan" = kesân (kimseler); "furuht" = satış. 7. sıradaki "Gürlekli"nin bir cemaat adı mı (krş. Kürekli), lakap mı olduğu belirsizdir. 12. sıradaki kayıtta oğulun adı yazılı değildir (aktarımda olduğu gibi). "Hallo", "Haso", "Pilo", "Mısırcamo" gibi adlar Kürtçedeki kısaltma ve hitap biçimlerini andırır {{Güvenilirlik|hipotez}}.</small>

'''Değerlendirme.''' Bursa'da satanlar arasında Tobuşağı cemaati, İzmir'de satanlar arasında Kürekli öne çıkar. Liste, Alişan Bey'in İstanbul ve Trabzon'a hayvan göndermesiyle birlikte, aşiret halkının Batı Anadolu'nun büyük pazarlarına doğrudan koyun sattığını gösterir. [[Georges Perrot]] da 1861'de Haymana Kürtlerinin zenginliğini İstanbul, İzmir ve Trabzon'a satılan at ve hayvan sürülerine bağlar (bkz. aşağıda).<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|muhtemel}}

<small>'''Düzeltme (02.10.2026):''' Bu bölümün ilk sürümünde Tobuşağı cemaatinden "altı" tüccar yazılmıştı; belgede Tobuşağı adıyla kayıtlı dört kişi ve bunlardan birinin kardeşi vardır.</small>

== Perrot'nun 1861 gözlemleri ==
Fransız arkeolog [[Georges Perrot]], defterden on yıl sonra, 29 Eylül 1861'de Katrancı'ya geldi ve burayı Haymana'da gördüğü en büyük Kürt köyü olarak tanımladı. Perrot'nun metninden (Aygün'ün aktardığı bölümler, Fransızca asılla karşılaştırılarak):<ref name="perrot" /> {{Güvenilirlik|kesin}}
* Çayırda yüz kadar deve, dinlenen bütün bir kervan; düz damlı evler, damlarda üst üste yığılmış yorganlar; aşağıda kazıklarına gerili kara çadırlar. Bazı aileler hâlâ çadırda, bazıları kış evlerine geçmiş.
* Karaömerli, Eskiçalış, Tamburoğlu, [[Evliyafakı]] ve Katrancı'nın hepsinde "aynı tip, aynı kıyafet, aynı dil, aynı alışkanlıklar". Kürtler çadırı unutmadan evler kurmuştu.
* Zenginliklerini tarımdan değil, İstanbul, İzmir ve Trabzon'a satmak için yetiştirdikleri at ve büyükbaş hayvanlardan elde ediyorlardı. Haymana'dan İstanbul'a sürüler yaklaşık 40 günde varıyordu.
* Katrancı, kervancılara kiraladığı altmış kadar deveyle Haymana'nın en zengin köylerinden biriydi. Yetişkin bir deve 8.000 kuruş (yaklaşık 1.600 frank) ederken, çifte koşulan bir öküz yaklaşık 1.000, henüz sabana koşulmamış bir öküz yalnız 600 kuruştu.
* Yakacak olarak tezek kullanılıyordu; Perrot bunu ayrıntılı anlatır.<ref name="aygun" />

<small>'''Çeviri notu:''' Aygün'ün Türkçe aktarımında sabana koşulmamış öküzün fiyatı "6.000" olarak geçer; Perrot'nun asıl metninde 600 kuruştur. Aygün'ün "bir deveye sahip olmak batıda bir yük gemisine sahip olmak gibidir" cümlesi, aslında "Batı'da bir yük arabası koşumuna (''attelage de roulier'') sahip olmak gibidir" anlamındadır. Aygün'ün 58. dipnotundaki defter numarası "3535" [sic], makalenin geri kalanında 3525'tir.</small>

Aygün, Katrancı'da Perrot'yu ağırlayan beyin, aynı zamanda koyun tüccarı olan Mollahaliloğulları ailesinden olması gerektiğini yazar.<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|hipotez}}

== Sonuç ==
Aygün'e göre Cihanbeyli-Haymana sahası hem bir kışlak hem de doğudan gelip Emirdağ ve Sivrihisar üzerinden batıya geçen konar-göçerlerin aktarma güzergâhıydı. 1830'lardan 1850'lere uzanan kısa sürede bu topluluklar, aşiret ağalarının yönetiminden devletin atadığı kaymakam ve meclisin yönetimine geçti ve Tanzimat usulüyle yerleşiklerle aynı hukuki muameleye bağlandı.<ref name="aygun" /> {{Güvenilirlik|muhtemel}}

Rişvan bu dokuz aşiret arasında değildir; Rişvan oymakları aynı yıllarda ayrı olarak Esbkeşan'a (Konya sancağı) ve Haymanateyn'e yerleştiriliyordu (bkz. [[Rişvan Aşireti#1842–1880: İskân ve köyleşme|Rişvan Aşireti]]). Makale Rişvan'ı iki yerde anar: 1829 baskını ve 1849 rüşvet davası.

== Ayrıca bakınız ==
* [[1840'ların Temettuat Defterlerinde Cihanbeyli ve Haymana Köyleri]]
* [[1831 Nüfus Sayımında Konya ve Ankara'da Aşiret Nüfusu]]
* [[Cihanbeyli Kürtleri]] · [[Haymana Kürtleri]] · [[Haymanateyn Bölgesi]]
* [[Rişvan Aşireti]] · [[Mikailî Aşireti]] · [[Şêxbizinî]] · [[Canbegan]]
* [[Mikaila (İnler Katrancı)]] · [[Georges Perrot]]
* [[Cihanbeyli/Esbkeşan]] · [[Osmanlı Arşivlerinde Esbkeşan]]
* [[Haymana Kürtleri ile Cihanbeyli Kürtleri arasındaki farklar]]
* [[Syrian-Kurdish Intersections in the Ottoman Period (2024)]]
* [[Portal:Orta Anadolu Kürtleri Tarihi]]

== Güvenilirlik etiketleri ==
{{Güvenilirlik|kesin}} kaynakta aktarılan arşiv belgesi ya da defter verisi · {{Güvenilirlik|muhtemel}} yazarın ya da bizim değerlendirmemiz, veriye dayanır · {{Güvenilirlik|hipotez}} sınanması gereken açıklama. Arşiv kodları Aygün'ün makalesinden alınmıştır; belgelerin kendisi görülmemiştir.

== Kaynakça ==
<references />

{{Navbox Orta Anadolu Kürtleri Tarihi}}

[[Kategori:Orta Anadolu Kürtleri]]
[[Kategori:Cihanbeyli]]
[[Kategori:Haymana Kürtleri]]
[[Kategori:Rişvan Aşireti]]
[[Kategori:Aşiretler]]
[[Kategori:Osmanlı İskân Politikaları]]
[[Kategori:Ekonomi Tarihi]]
[[Kategori:Polatlı]]
[[Kategori:Grafikler]]