1881–1893 Osmanlı Nüfus Sayımında Orta Anadolu Kürtleri sayfasının kaynağını görüntüle

{{Tarih Serisi|dönem=V|önceki=Konya ve Ankara Vilayet Salnamelerinde Aşiret, Köy ve Nahiye Kayıtları (1868–1914)}}
'''1881–1893 Osmanlı nüfus sayımında Orta Anadolu Kürtleri''', 1881/82'de başlayıp sonuçları 1893'te padişaha sunulan Osmanlı genel nüfus sayımının [[Rişvan Aşireti|Rişvan (Reşwan)]], [[Mikailî Aşireti|Mikailli]], [[Şêxbizinî|Şeyhbızınlı]] ve öteki Orta Anadolu Kürt aşiretlerini nasıl kaydettiğini ele alan kaynak ve yöntem makalesidir. Makale "500 araştırma konusu" dizisinin 9. konusudur. Üç kaynak katmanına dayanır:
# sayımın yayımlanmış icmalinin Ankara ve Konya sayfaları (Karpat 1985, sayfa görüntülerinden okunup yeniden toplandı), Cuinet 1892 ve Akın 2020 gibi akademik ve çağdaş kaynaklar (14 künye);
# bu wikinin kaynak kaydı ve çalışma dosyaları (31 kayıt);
# ''[[Bîrnebûn 1 (1997)|Bîrnebûn]]'' dergisinin 94 sayısının taraması (24 kayıt).

'''Kısa sonuç.''' Bu sayımda '''"Ekrad" diye bir sayım kategorisi yoktur.''' Nüfus millet (din) esasına göre sayılmış, Müslümanlar Türk, Kürt, Türkmen diye ayrılmamıştır. Ankara ve Konya vilayetleri sayımı "tamamlanmış" vilayetler arasındadır ve bu vilayetlerde aşiretler için ayrı bir tahmin satırı da açılmamıştır. Orta Anadolu Kürtleri böylece Haymana, Bala, Keskin, Kırşehir, Akşehir, Konya merkez ve Koçhisar kazalarının Müslüman sütunu içinde, görünmez biçimde yer alır. Literatürde "1880 nüfus sayımı" diye aktarılan Rişvan rakamları (3.500 hâne / 15.000 kişi) bir sayımdan değil, 30 Eylül 1880 tarihli bir lâyihadan gelir. Aynı yıllarda Haymana'da bir Mikailli reisinin aşiret halkını nüfus defterine yazdırmadığına dair bir şikâyet, Kürt nüfusunun en azından bir kısmının eksik kaydedildiğini gösterir. {{Güvenilirlik|kesin}}

== Sayım ==
* '''Hukukî çerçeve.''' Sicill-i Nüfus Nizamnamesi 8 Şevval 1298 / 3 Eylül 1881 tarihlidir. Kayıt köy ve mahalle düzeyinde yapıldı; kadınlar ilk kez yazıldı. Müslümanlar ve tanınmış her millet için ayrı defter tutuldu.<ref name="shaw">Stanford J. Shaw, "The Ottoman Census System and Population, 1831–1914", ''International Journal of Middle East Studies'' 9/3 (1978), s. 325–338, s. 330–331; doi:[https://doi.org/10.1017/S0020743800033602 10.1017/S0020743800033602].</ref>
* '''Süre.''' Sayım 1881/82'de başladı ve vilayetlerin çoğunda 1888/89'a kadar sürdü. Sadrazam Cevad Paşa sonuçları 5 Safer 1311 / 17 Ağustos 1893'te ciltli bir defter olarak padişaha sundu. Defter Yıldız evrakındadır (Karpat'ın künyesiyle "BA, Yıldız Perakende 11S 311, no. 215"); bugünkü BOA kodu tespit edilemedi.<ref name="karpat78">Kemal H. Karpat, "Ottoman Population Records and the Census of 1881/82–1893", ''International Journal of Middle East Studies'' 9/2 (1978), s. 237–274, s. 249, 256 ve dn. 46–47; doi:[https://doi.org/10.1017/s0020743800000088 10.1017/s0020743800000088].</ref> Kaza esas defterlerinin yeri de bilinmiyor: Osmanlı Arşivi'nin Nüfus Defterleri fonu 1882'de biter, DH.SN.THR fonu ise yalnız 1909–1922 belgelerini kapsar.<ref name="rehber">İskender Türe – Salim Kaynar (haz.), ''Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi'', 4. bs., İstanbul: Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2017, s. 147, 212, 227; [https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/osmanli-arsivi-yayinlar/osmanli_arsivi_rehberi_2017.pdf PDF] (erişim 17.10.2026).</ref>
* '''Kategoriler.''' İcmalin sütunları, her biri kadın ve erkek ayrı olmak üzere, şunlardır: Müslim, Rum, Ermeni, Bulgar, Katolik, Yahudi, Protestan, Latin, Süryani, gayrimüslim Kıptî ve ecnebi. Kürt ya da aşiret sütunu yoktur. Karpat: "Osmanlı istatistikleri Müslüman nüfusu etnik ve dil gruplarına ayırmadığı için araştırmacı tahminlerinde yalnız coğrafî dağılıma dayanabilir."<ref name="karpat85">Kemal H. Karpat, ''Ottoman Population, 1830–1914: Demographic and Social Characteristics'', Madison: University of Wisconsin Press, 1985, s. 33–34, 55, 126–127, 142–143, 150–151 (Tablo I.8.A ve notları); okunan tarama: [https://archive.org/details/kupdf.net_kemal-karpat-ottoman-population-1830-1914-demographic-and-social-characteristics archive.org] (erişim 17.10.2026).</ref> {{Güvenilirlik|kesin}}
* '''Aşiretler.''' Ulaşılamayan yörelerde, özellikle konar-göçer aşiretlerde, nüfus aşiret reislerinin ve yerel memurların bildirimiyle tahmin edildi. Tahmin ekinde "aşiretler" satırı yalnız Erzurum, Bitlis, Bağdat, Basra, Halep, Zor, Musul ve Suriye için vardır; Ankara ve Konya için yoktur.<ref name="karpat85"/>

=== "Ekrad" bir sayım kategorisi değildir ===
"Ekrad" kelimesi bu yıllarda yalnız idari ve şikâyet yazışmalarında geçer: "Mikailli ekrâdı ru'esâsı", "Kırşehri sancağı Kürtlerinden Reşvan-i Kürdî ru'esâsı" gibi (aşağıda). Vilayet salnameleri de nüfusu dine göre verir ("nüfus-ı İslâm", Müslim/Rum). Konya salnamesinin 1300 (1882–83) sayısı Esbkeşan kazası için "8.143 nüfûs-ı kadîme ve aşâir" yazar; burada aşiretler yerli ahaliyle birlikte sayılmış, ayrılmamıştır.<ref name="kvs1300">''Salnâme-i Vilâyet-i Konya'', 16. def'a, 1300, s. 70–71; ayrıntı için bkz. [[Konya ve Ankara Vilayet Salnamelerinde Aşiret, Köy ve Nahiye Kayıtları (1868–1914)]].</ref> Cuinet de Ankara vilayetini "ırklara veya dinlere göre" başlığıyla verir, ama tablo yalnız dine göredir; Kürtler metinde "aşiretler" başlığı altında, sayısız anlatılır.<ref name="cuinet">Vital Cuinet, ''La Turquie d'Asie'', c. I, Paris: Ernest Leroux, 1892, s. 249–253, 323–325, 336, 804, 818; [https://archive.org/details/VitalCuinet.LaTurquieDAiseParisE.Leroux1892.Volume1 archive.org] (erişim 17.10.2026).</ref>

== Ankara ve Konya'da Kürt yerleşim kazaları ==
Karpat'ın Tablo I.8.A'sındaki Ankara ve Konya sayfaları sayfa görüntüsünden okunup kaza, sancak ve vilayet düzeyinde yeniden toplandı; bütün toplamlar tutmaktadır (Ankara vilayeti 847.132, Konya vilayeti 944.042). Taramanın metin katmanında satırlar kaydığı için (örneğin Haymana'ya Sivrihisar'ın 29.983'ü eşleşir) yalnız görüntü kullanılmıştır.<ref name="karpat85"/> Aşağıda Kürt yerleşiminin bilindiği kazalar verilmiştir.

{| class="wikitable sortable"
! Vilayet / sancak !! Kaza !! Müslüman kadın !! Müslüman erkek !! Müslüman toplam !! Genel toplam !! Erkek/kadın !! İçindeki Kürt yerleşim alanı
|-
| Ankara / Ankara || Haymana || 11.945 || 13.383 || 25.328 || 25.356 || 1,12 || Şeyhbizinli nahiyesi; Mikailli, Modanlı, Rişvan, Tirkanlı köyleri
|-
| Ankara / Ankara || Bala || 11.316 || 11.556 || 22.872 || 22.872 || 1,02 || Atmanlı, Hacıbanlı
|-
| Ankara / Kırşehir || Kırşehir merkez || 25.692 || 27.907 || 53.599 || 54.345 || 1,09 || Mucur nahiyesi (Rişvan)
|-
| Ankara / Kırşehir || Keskin || 19.465 || 20.014 || 39.479 || 40.599 || 1,03 || Sebkatlı
|-
| Ankara / Kırşehir || Çiçekdağı (Mecidiye) || 5.055 || 5.745 || 10.800 || 10.800 || 1,14 || Cuinet: "çoğu Kürt"
|-
| Ankara / Kayseri || Develi || 10.746 || 11.032 || 21.778 || 34.683 || 1,04 || Cuinet: bir kısım Kürt aşireti
|-
| Konya / Konya || Konya merkez || 46.348 || 46.468 || 92.816 || 98.435 || 1,00 || İnevi nahiyesi (Ömeranlı, Halikanlı, Cütkanlı, Celep)
|-
| Konya / Konya || Akşehir || 21.158 || 22.107 || 43.265 || 48.151 || 1,04 || Cihanbeyli nahiyesi
|-
| Konya / Konya || Koçhisar || 8.770 || 11.857 || 20.627 || 20.639 || '''1,35''' || Kulu, Kürdoğlu ve eski Esbkeşan köyleri
|-
| Konya / Niğde || Aksaray || 17.279 || 20.128 || 37.407 || 40.377 || 1,17 || Ekecik ve Aksaray Kürtleri
|}
* Esbkeşan ya da Cihanbeyli adlı bir kaza tabloda yoktur. 1892'de Esbkeşan'ın yerini Koçhisar kazası almış, İnevi nahiyesi Konya merkez kazasına, Cihanbeyli nahiyesi Akşehir kazasına bağlanmıştı (Cuinet de böyle verir).<ref name="cuinet"/> Lâyihalarda "Esbkeşan" diye geçen Kürt nüfusu icmalde bu üç kazanın Müslüman sütunlarına dağılmış olmalıdır. Nahiye düzeyinde rakam icmalde yoktur. {{Güvenilirlik|muhtemel}}
* '''Koçhisar'da erkekler kadınlardan %35 fazladır'''; iki vilayetin en yüksek oranıdır (vilayet ortalaması 1,03). Haymana (1,12), Aksaray (1,17) ve Çiçekdağı (1,14) da yüksektir. Bu, yeni yerleşik ya da konar-göçer nüfusun yoğun olduğu kazalarda kadınların eksik yazıldığını düşündürür. {{Güvenilirlik|hipotez}}
* 1888'de Cihanbeyli aşiretinin bazı köyleri Ankara vilayetinden Konya vilayetine bağlandı (BOA, H. 8 Şaban 1305 / 20.04.1888). Sayım sürerken yapılan bu değişiklik, bir köyün 1881/82 kaydında Ankara'da, 1893 icmalinde Konya'da görünebileceği anlamına gelir.<ref name="mik80">Dr. Mikaîlî [Fikret Yıldız], ''Bîrnebûn'' 80 (2021), s. 21, 23. ''Bîrnebûn'' tarihi "1889" verir; tablolu hicrî takvimle yeniden hesaplanmıştır.</ref>

=== Başka kaynaklarla karşılaştırma ===
{| class="wikitable"
! Birim !! 1881/82–1893 icmali !! Cuinet 1892 !! Salname
|-
| Ankara vilayeti || 847.132 || 892.901 || —
|-
| Haymana || 25.356 || — || Ankara 1311 (1893–94): 26.682 Müslüman köy nüfusu + kasaba 346
|-
| Keskin || 40.599 || 40.589 || —
|-
| Çiçekdağı (Mecidiye) || 10.800 || 10.178 || —
|-
| Konya vilayeti || 944.042 || 1.088.000 ("oldukça yaklaşık") || —
|-
| Akşehir || 48.151 || 39.811 || Konya 1312: Cihanbeyli nahiyesi köyleri 15.102
|-
| Koçhisar || 20.639 || 19.825 || Konya 1312: Koçhisar kazası köyleri 24.595
|}
Konya 1312 salnamesinin Koçhisar köy toplamı icmalden yaklaşık 4.000 kişi fazladır. Salname rakamları kaza idarelerinden derlenmiş yıllık bildirimlerdir ve bir sayım değildir; fark kayıt eksikliğini ya da sınır değişikliğini yansıtabilir.<ref name="kvs1312">''Salnâme-i Vilâyet-i Konya'', 26. def'a, 1312, köy cetveli s. 276–380; ayrıntı ve köy tabloları: [[Konya ve Ankara Vilayet Salnamelerinde Aşiret, Köy ve Nahiye Kayıtları (1868–1914)]].</ref>

== "1880 sayımı": Y.PRK.UM 1/107 lâyihası ==
Söylemez ve ona dayanan yayınlar Rişvan için "1880 (Rumî 1295) yılındaki nüfus sayımı kayıtlarına göre" Esbkeşan'da 1.200 hâne / 4.700 nüfus verir.<ref name="soy19">Faruk Söylemez, "Konya ve Çevresinde Rişvan Aşireti ve İskânı", A. Aköz – D. Yörük – H. Karpuz (ed.), ''Konya Kitabı XVII: Geçmişten Günümüze Göçler'', c. I, Konya: Konya Ticaret Odası, 2019, s. 353–367, s. 363 ve dn. 65 (K10).</ref> Bu rakamlar bir sayımdan değil, Şeyh Mehmed'in Mabeyn-i Hümayun'a sunduğu 25 Şevval 1297 / 30 Eylül 1880 tarihli lâyihadan gelir (BOA, Y.PRK.UM 1/107). Lâyihanın cetvelini Akın aktarır:<ref name="akin">Fatma Akın, ''Tanzimat Döneminde Anadolu'da Konar-Göçer Aşiretler (1839–1876)'', doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2020, s. 114–115 ve dn. 432; [https://openaccess.hacettepe.edu.tr/items/30c0f15c-c41c-4553-9907-fd29687de8ea/full açık erişim]. Kitap hâli: ''Anadolu'da Aşiret ve Devlet (1839–1876)'', İstanbul: Yeditepe, 2022.</ref>

{| class="wikitable"
! Aşiret (Akın'daki yazım) !! Hâne !! "Tahminî nüfus" !! Yer
|-
| Tirkanlı || 180 || 500 || Haymana
|-
| Canikli (Cihanbeyli olabilir) || 2.500 || 15.000 || Konya ve Ankara; "çoğu Esbkeşan kazasında"
|-
| Şıhbızınlı || 500 || 2.000 || Haymana
|-
| Emürler || 50 || 400 || Haymana
|-
| '''Rişvan''' || '''3.500''' || '''15.000''' || Ankara, Sivas, Konya
|-
| Atamanlı || 120 || 350 || Bala
|-
| Hacabatlı (Hacıbanlı?) || 130 || 400 || Bala
|-
| Sebkatlı || 250 || 600 || Keskin
|-
| Mikailli || 150 || 500 || Haymana
|-
! Toplam !! 7.380 !! 34.750 !! 
|}
Toplam yeniden hesaplanmıştır ve tutar. Rişvan satırının yöre dökümü Söylemez 2007 üzerinden Dede'de bulunur: Haymana 300 hâne / 2.000, Mucur 1.500 / 6.000, Esbkeşan 1.200 / 4.700, Sivas 500 / 2.300; toplam 3.500 / 15.000. Aynı yerde Bala'daki Hacıbanlı da lâyihadaki rakamla (130 / 400) verilir.<ref name="dede">Suat Dede, ''From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rışvan Tribe (1830–1932)'', yüksek lisans tezi, Bilkent Üniversitesi, 2011, s. 67, dn. 169 (K01), Faruk Söylemez, ''Osmanlı Devletinde Aşiret Yönetimi: Rışvan Aşireti Örneği'', İstanbul: Kitabevi, 2007, s. 45'e atıfla.</ref> İki eşleşme, "1880 sayımı" ile lâyihanın aynı kaynak olduğunu gösterir. {{Güvenilirlik|muhtemel}}

Rakamların niteliği:
* Rakamlar yuvarlaktır ve hâne başına kişi sayısı kalemden kaleme 3,1 ile 6,7 arasında oynar. Bunlar bir reisin ya da muhbirin '''tahminleridir''', sayım değildir.
* "Rumî 1295" tarihi tutmaz: Eylül 1880 Rumî 1296'ya düşer. Söylemez 2019'un bu cümleye koyduğu dipnot (İ.MVL 3616) 1848–49 tarihli Vecihi Paşa raporunu gösterir; atıf hatalıdır.<ref name="soy19"/>
* Yasemin'in "aynı yıl nüfus tahriri" diye verdiği 3.630 hâne / 15.400 toplamı doğrudur, ama listesinden Mucur'un 1.500 hânesi düşmüştür; toplam ise Hacıbanlı'yı da içerir.<ref name="yasemin">Yasemin, ''Ömeranlı'' (künye eksik), s. 52 ve dn. 85–86 (K29).</ref>
* '''Kaba oranlar''' (yalnız büyüklük fikri için): lâyihanın Haymana'ya yazdığı Kürt grupları (Rişvan payı dahil) yaklaşık 5.400 kişidir, yani icmaldeki Haymana nüfusunun %21'i. Mucur Rişvanı (6.000), Kırşehir merkez kazasının %11'i kadardır. Tarihler ve birimler farklı olduğundan bu oranlar kesin değildir. {{Güvenilirlik|hipotez}}

== Eksik kayıt: Haymana şikâyeti (1893) ==
Sayımın kapanış yılına ait bir BOA dosyası (DH.MKT 128/17) Haymana Meclis-i İdare üyesi ve "Mikailli ekrâdı ru'esâsından" Alişer (Alişir) Bey hakkındaki ihbarı içerir. İhbara göre Alişer Bey "nüfûs-ı mevcûdeyi mektûma uğradup defter-i esâsa kayd ettirmekden başka yüz elliden ziyade kur'a bakâyâ ve firârîsini ketm" ediyordu; yani mevcut nüfusu gizleyip esas deftere yazdırmıyor, 150'den fazla askerlik kaçağını saklıyordu. Serasker 31 Ağustos 1893'te "nüfus-i mektûme" (gizlenmiş nüfus) hakkında gereğinin yapılmasını istedi.<ref name="dhmkt">BOA, DH.MKT 128/17 (ihbar R. 15 Mayıs 1309 / 27.05.1893; Serasker yazısı 19 Safer 1311 / 31.08.1893). Transkripsiyon: Fikret Yıldız, ''Mikaila / İnler Katrancı'', s. 307–311 (K05); orada tarih "1891" diye verilmiştir, ''Bîrnebûn'' 78 (2020), s. 55'te ise "1895"; ikisi de yanlıştır.</ref> Aynı dosya Rişvan reisi Mustafa Bey'i "Kırşehri sancağı Kürtlerinden Reşvan-i Kürdî ru'esâsı" diye anar ve Hüdâvendigâr'a sürüldüğünü kaydeder. Bu, 1880 lâyihasında Mucur'un en büyük Rişvan kalemi olmasıyla uyumludur.<ref name="dhmkt"/>

Belge tek bir kazaya aittir, ama icmaldeki Haymana rakamının (25.356) aşiret halkını eksik içerdiğine doğrudan işaret eder. 1311 Ankara salnamesi Alişir Bey'i aynı yıl Meclis-i İdare'nin seçilmiş üyesi olarak gösterir.<ref name="avs1311">''Ankara Vilâyeti Salnâmesi'', 12. def'a, 1311, s. 170–171; bkz. [[Konya ve Ankara Vilayet Salnamelerinde Aşiret, Köy ve Nahiye Kayıtları (1868–1914)]].</ref> {{Güvenilirlik|kesin}}

== Kaynaklarımızdaki kayıtlar ==
Wikinin çalışma dosyalarında 1880–1895 arasına ait 31 kayıt bulundu; bunlardan '''hiçbiri 1881/82–1893 sayımının kendi rakamı değildir'''. Sayısal kayıtların hepsi 1880 lâyihasının kalemleri (R01–R09), salname rakamları ya da idari belgelerdir. Rişvan oymak adı taşıyan dört köy (Ömeranlı, Halikanlı ve iki Cütkanlı) 1312 Konya salnamesinde toplam 497 hâne / 2.521 nüfustur; bu, İnevi, Cihanbeyli ve Koçhisar köylerinin yaklaşık %6'sıdır. Rişvan'ın gerçek payı bunun üstünde olmalıdır, çünkü oymaklar başka adlı köylere de dağılmıştı.<ref name="kvs1312"/> {{Güvenilirlik|hipotez}}

Zaman çizgisinde Rişvan için verilen rakamlar:
{| class="wikitable"
! Yıl !! Birim !! Rakam !! Türü
|-
| 1849 || Budaközü, Çiçekdağı, Koçhisar, Sorgun, Konya ovası || yaklaşık 1.950 hâne || vali arizası (İ.MVL 134/3616)
|-
| 1859–60 || Haymanateyn || 463 hâne || iskân defteri (NFS.d 1784)
|-
| 1868 || "Ma'a Aşiret-i Rişvan Esbkeşan" kazası || 15.306 nüfus-ı İslâm (bütün kaza) || salname
|-
| 1880 || Haymana, Mucur, Esbkeşan, Sivas || 3.500 hâne / 15.000 || lâyiha (tahmin)
|-
| 1881/82–1893 || — || ayrı rakam yok || sayım (Müslüman toplamı içinde)
|-
| 1894–95 || Ömeranlı, Halikanlı, Cütkanlı (2) || 497 hâne / 2.521 || salname köy cetveli
|-
| 1908 || Ankara–Konya oymakları || aile sayıları (ör. Omaranlı 800) || seyyah tahmini (Sykes)
|}
Kaynaklar: [[1844–1845 Aşiret Tahrirleri ve Rişvan Hane Listeleri]], [[Konya ve Ankara Vilayet Salnamelerinde Aşiret, Köy ve Nahiye Kayıtları (1868–1914)]], [[Mark Sykes'ın Ömeranlı kaydı]].

== ''Bîrnebûn'''da sayım ==
Derginin 94 sayısında 1881/82–1893 sayımından aktarılmış ne bir "Ekrad" kaydı ne de bir rakam vardır. "Ekrad" sorgusu 16 sayıda 36 sayfa verir; hepsi 1870 öncesine, tahrir ve iskân belgelerine, Türkay'ın "Türkmen Ekradı" etiketine ya da yer adlarına aittir. Sayımla ilgili tek cümle Dr. Mikaîlî'nin kaynaksız kronoloji notudur: "1893'te Kürtlerin sayısı yeniden kaydedilir, bu kez kadın ve çocuklarla birlikte."<ref name="mik80"/> Bu, sayımın bilinen özelliğiyle (kadınların ilk kez yazılması, sonuçların 1893'te sunulması) uyumludur, ama Orta Anadolu Kürtlerine özgü bir kayıt değildir. {{Güvenilirlik|muhtemel}}
* "Kürtler 1880'lerde kayda alındı ve vergi vermeye başladı" iddiası (''Bîrnebûn'' 1, 8, 15, 16) bir arşiv belgesine değil, Ramsay'in 1883 gezi gözlemine dayanır; Lundberg ve Svanberg üzerinden dergiye geçmiştir. {{Güvenilirlik|sözlü}}
* Dergideki sayım dönemi belge özetlerinin (75/8, 76/22, 78/55, 80/21) yılları hicrî yıla sabit 584 eklenerek bulunduğu için 1–2 yıl kaymıştır; bu makalede yeniden hesaplanmış tarihler kullanılmıştır.
* ''Bîrnebûn'' 20 (2003), s. 67–69'daki İnler (Mikaila) "Eski Kütük" kaydı (40 hâne) nüfus sicili sistemine dayanan tek belgedir; hangi sayıma ait olduğu belirtilmemiştir.<ref>Dr. Mikaîlî [Fikret Yıldız], "Şecera Maleke Kurdên Polatlîyê", ''Bîrnebûn'' 20 (2003), s. 67–69. Bkz. [[Mikaila (İnler Katrancı)]].</ref>

== Çelişkiler ==
{| class="wikitable"
! Konu !! İddia !! Doğrusu
|-
| "1880 nüfus sayımı" || Söylemez 2019, Yasemin: sayım || Y.PRK.UM 1/107 lâyihası (tahmin)
|-
| Tarih || "Rumî 1295" || 25 Şevval 1297 / 30.09.1880 = Rumî 1296
|-
| Dipnot || İ.MVL 3616 || 1848–49 Vecihi Paşa raporu; 1880 rakamını taşıyamaz
|-
| Rişvan toplamı || 3.630 / 15.400 (Yasemin) || 3.500 / 15.000 Rişvan + 130 / 400 Hacıbanlı; Yasemin'in listesinde Mucur eksik
|-
| DH.MKT 128/17'nin yılı || 1891 (K05), 1895 (''Bîrnebûn'' 78) || 1893
|-
| Kadınların ilk sayımı || 1904 (BOA Rehberi 2017) || 1881/82 (Karpat, Shaw)
|-
| Haymana 1893/94 nüfusu || Tuncer–Bulut 2019: 26.999 / 26.653 || icmal 25.356; Ankara 1311 salnamesi 26.682 köy + 346 kasaba
|}

== Açık sorular ve doğrulama listesi ==
# Y.PRK.UM 1/107'nin aslı: "Canikli" okuması (Cihanbeyli mi?), Rişvan satırında yöre dökümünün bulunup bulunmadığı, "tahminî nüfus" ifadesi.
# Söylemez 2007, s. 45'in dipnotu.
# 1893 icmalinin bugünkü BOA kodu ve kaza esas defterlerinin (Haymana, Akşehir, Konya merkez, Koçhisar, Kırşehir) yeri; köy ve hâne düzeyinde aşiret adları ancak bunlarda görülebilir.
# Behar 1996'nın Tablo 2.18'i ve 1313 tarihli ''İstatistik-i Umumi'' ile karşılaştırma.<ref>Cem Behar (haz.), ''Osmanlı İmparatorluğu'nun ve Türkiye'nin Nüfusu 1500–1927'', Ankara: DİE, 1996, s. XIX ve 39 (Tablo 2.18 görülmedi).</ref>
# Koçhisar'daki 1,35 erkek/kadın oranının salname cinsiyet dökümleriyle sınanması.
# McCarthy 1983'ün Ankara ve Konya için düzeltilmiş Müslüman toplamları; 1906/07 ve 1914 kaza rakamlarıyla zaman serisi.
# Mucur için 1880–1900 arasında lâyiha dışı bir kaynak.

== Ayrıca bakınız ==
* [[Konya ve Ankara Vilayet Salnamelerinde Aşiret, Köy ve Nahiye Kayıtları (1868–1914)]]
* [[1844–1845 Aşiret Tahrirleri ve Rişvan Hane Listeleri]]
* [[1831 Nüfus Sayımında Konya ve Ankara'da Aşiret Nüfusu]]
* [[Cumhuriyet Nüfus Sayımlarında Kürtçe Anadil: Konya, Ankara ve Kırşehir (1927–1965)]]
* [[1873–1875 Orta Anadolu Kıtlığı ve Kürt Aşiretleri]]
* [[Orta Anadolu Kürtleri (Reşwan) - Kronoloji (1830-1932)]]
* [[Rişvan Aşireti]] · [[Mikailî Aşireti]] · [[Şêxbizinî]] · [[Haymana Kürtleri]] · [[Cihanbeyli Kürtleri]]
* [[Portal:Orta Anadolu Kürtleri Tarihi]]

== Kaynakça ==
<references />

{{Navbox Orta Anadolu Kürtleri Tarihi}}

[[Kategori:Rişvan Aşireti]]
[[Kategori:Orta Anadolu Kürtleri]]
[[Kategori:Haymana Kürtleri]]
[[Kategori:Cihanbeyli]]
[[Kategori:Osmanlı Demografik Tarihi]]
[[Kategori:Osmanlı Arşivi]]
[[Kategori:Bîrnebûn]]
[[Kategori:Akademik Kaynak Özetleri]]