Orta Anadolu Kürt Ailelerinde Belge Toplama ve Dijitalleştirme Rehberi: Tapu Senedi, Nüfus Tezkeresi ve Hüccet sayfasının kaynağını görüntüle

'''Orta Anadolu Kürt ailelerinde belge toplama ve dijitalleştirme''', Ankara, Konya ve Kırşehir arasındaki Kürt köylerinde evlerde saklanan eski belgelerin (tapu senedi, nüfus tezkeresi, hüccet, berat, askerlik belgesi, şecere, mektup ve fotoğraf) nasıl bulunacağını, okunacağını, taranacağını, kaydedileceğini ve korunacağını ele alan bir yöntem rehberidir. Makale "500 araştırma konusu" dizisinin 16. konusudur. Önce kaynaklarımızda ve ''[[Bîrnebûn 1 (1997)|Bîrnebûn]]'' dergisinde aile belgelerinin nasıl kullanıldığını değerlendirir, sonra aile ölçeğinde uygulanabilir bir standart ve kontrol listesi önerir. Üç katmana dayanır:
# bu wikinin kaynak kaydı ve çalışma dosyaları: aile belgesi niteliğinde 50 kayıt; bunların yaklaşık 14'ü bir aile elinden geldiği açık olan belgelerdir;
# ''Bîrnebûn'' dergisinin 94 sayısının taraması: yaklaşık 45 sorgu, 30 anlamlı isabet, okurlara yönelik 14 belge ya da fotoğraf çağrısı;
# hukuk, diplomatik ve dijitalleştirme standartları üzerine web ve akademik literatür: 53 kayıt; bunların 42'si birincil ya da resmî metinde görüldü, 9'u yalnız ikincil kayıtlardan biliniyor, 6 olgu doğrulanamadı ve yalnız öyle işaretlenerek anıldı.

'''Kısa sonuç.''' Elimizdeki derlemede bir aile elinden gelmiş tek bir özgün belge yoktur: ne tapu senedi, ne Osmanlı nüfus tezkeresi, ne hüccet. Bütün örnekler yayımlanmış eserlerden aktarılmıştır.<ref name="calisma">Bu wikinin kaynak kaydı ve çalışma dosyaları (kaynak kaydı K01–K29; K29 inceleme notları; teslim ve adlandırma kuralları), 17.10.2026 durumu.</ref> ''Bîrnebûn'''un 94 sayısında da başlıktaki üç belge türünün hiçbirinin aile nüshası yayımlanmamıştır. Dergideki tek "hüccet" geçişi kurumsal ve ikinci eldir.<ref name="b51">Dr. Mikaîlî, Türkay'ın kaynak listesi üzerine eleştiri, ''Bîrnebûn'' 51 (2011), s. 57–58 ("Hücceti Zahriyye, D.BŞM.1144", Türkay'dan aktarma).</ref> {{Güvenilirlik|kesin}} Kaynaklarımızda aile belgesini sistemli kullanan tek çalışma K05'tir. Ama orada da belgelerin türü, tarihi, nerede saklandığı ve görüntüsü çoğu zaman verilmez.<ref name="yildiz">Fikret Yıldız (Dr. Mîkaîlî), ''T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Ankara'da Bir Kürt Köyü: Mikaila / İnler Katrancı. Tarih, Göç, İskân ve Kültür'', İstanbul: Seksek, 2023 (ISBN 978-605-72245-1-4; K05; yayın yılı kaynak kaydında doğrulanmalı), s. 26, 40, 49, 84–85, 101.</ref> Nüfus kayıtları gizlidir; kayıt örneğini yalnız kişinin kendisi, eşi, alt ve üst soyu ya da vekili alabilir.<ref name="kanun5490">5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu (kabul 25.4.2006, RG 29.4.2006, sayı 26153), m. 9, 43, 44/1-g, 44/4, 44/5 (m. 44/5, 7039 sayılı Kanunla 2017'de eklendi); [https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5490.pdf mevzuat.gov.tr] (erişim 17.10.2026).</ref> Bu yüzden bir aile dosyası ancak aile üyesinin kendi e-Devlet çıktısını vermesiyle kurulabilir. KVKK'daki aile içi istisna dardır; wikide yayın bu istisnanın dışına çıkar.<ref name="kvkk">6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (kabul 24.3.2016, RG 7.4.2016, sayı 29677), m. 3, 6, 9, 10, 11, 28; m. 6 ve 9, 7499 sayılı Kanunla değişik (yürürlük 1.6.2024); [https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6698.pdf mevzuat.gov.tr] (erişim 17.10.2026).</ref> Fotoğraf ve mektup yayınında ayrıca FSEK'in on yıl kuralı geçerlidir.<ref name="fsek">5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (kabul 5.12.1951, RG 13.12.1951, sayı 7981), m. 2/3, 19/1, 27, 85, 86; [https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.5846.pdf mevzuat.gov.tr] (erişim 17.10.2026).</ref> Çok anılan dijitalleştirme yönergeleri de yenilenmiştir: Metamorfoze'nin 2.0 sürümü Nisan 2025'te çıkmıştır, FADGI'nin geçerli baskısı 2023 tarihlidir.<ref name="metamorfoze">Hans van Dormolen, ''Metamorfoze Preservation Imaging Guidelines. Image Quality, version 2.0'', Nisan 2025, s. 4 (1.0 sürümü Ocak 2012); [https://www.metamorfoze.nl/sites/default/files/documents/Preservation%20Imaging%20Guidelines%20English%202.0%2C%20April%202025.pdf metamorfoze.nl] (erişim 17.10.2026).</ref><ref name="fadgi">FADGI Still Image Working Group, ''Technical Guidelines for Digitizing Cultural Heritage Materials: Third Edition'', Mayıs 2023, §3.3 (s. 34–37), §3.8 (s. 50), §9.1 (s. 103–104); resmî adres [https://digitizationguidelines.gov/guidelines/FADGITechnicalGuidelinesforDigitizingCulturalHeritageMaterials_ThirdEdition_05092023.pdf digitizationguidelines.gov]; metin Wikimedia Commons kopyasından okundu (erişim 17.10.2026; resmî dosyayla hash karşılaştırması yapılamadı).</ref> {{Güvenilirlik|kesin}}

== Belge türleri: ne gösterir, nasıl tarihlenir ==
Aşağıdaki tablo genel bir rehberdir. Reşwan ailelerinden özgün bir örnek henüz elimizde yoktur.<ref name="calisma"/> TDV İslâm Ansiklopedisi'nde ayrı bir "TAPU" ya da "KOÇAN" maddesi yoktur; tapu için TAHRİR, ARAZİ KANUNNÂMESİ ve FERÂĞ maddelerine bakılır.<ref name="ia-tahrir">Mehmet Öz, "Tahrir", ''TDV İslâm Ansiklopedisi'', c. 39 (2010), s. 425–429; [https://islamansiklopedisi.org.tr/tahrir islamansiklopedisi.org.tr] (erişim 17.10.2026; sitede "TAPU TAHRİR DEFTERLERİ bk. TAHRİR" yönlendirmesi var, "koçan" araması madde vermiyor).</ref>
{| class="wikitable"
! Belge !! Ne gösterir !! Tarih sistemi !! Asıl ya da kaydı nerede !! Temel başvuru
|-
| Tapu senedi (Osmanlı); halk ağzında "koçan" || Mutasarrıfın adı, baba adı, lakabı ya da aşiret nisbesi; mevki, hudut (komşu adları), dönüm; senet sıra numarası. Mîrî arazide mülk değil, tasarruf hakkı gösterir. Tuğralı senetlerde tuğra padişahın saltanat aralığını verir. || Genellikle Rumî (malî) ya da hicrî ile Rumî birlikte || TKGM Arşiv Dairesi (Kuyûd-ı Kadîme); Cumhuriyet sicili için il ve ilçe tapu müdürlüğü || İA "Arazi Kanunnâmesi", "Ferâğ", "Tuğra". "Koçan" teriminin tanımı doğrulanamadı.
|-
| Nüfus tezkeresi / Tezkere-i Osmaniye; halk ağzında "kafa kâğıdı" || Ad, ana ve baba adı, doğum yılı, karye ya da mahalle, hane numarası, defter atfı; bazen eşkâl || Doğum yılı çoğunlukla Rumî; 1926'dan sonra miladi || 1881 sonrası defterler nüfus müdürlüklerinde; araştırmacıya açık olup olmadığı belirsiz || Çimen 2012. "Kafa kâğıdı" adının hangi belgeyi kastettiği bir sözlükten doğrulanmadı.
|-
| Nüfus kayıt örneği; alt-üst soy belgesi (bugün) || Cilt, hane, aile sıra numarası; ölüm, evlilik ve nakil şerhleri || Miladi || e-Devlet (NVİ) || 5490 m. 43–44
|-
| Hüccet || Kadı huzurunda yapılan satış, borç, miras, vekâlet ya da nikâh. Tarafların adı, baba adı, köyü, kimi zaman aşireti; sonda tarih ve şahitler (şühûdü'l-hâl) || Hicrî; tarih çoğunlukla yazıyla || Asıl aile elinde; sureti şer'iyye sicilinde || İA "Hüccet", "Şer'iyye Sicilleri"
|-
| Berat || Tayin, muafiyet ya da imtiyaz (aşiret beyliği, imamet). Tuğra taşır. || Hicrî || Asıl aile elinde; kaydı Osmanlı Arşivi'nde || İA "Berat"
|-
| İlmühaber || Osmanlı bürokrasisinde kalemler arası bilgi belgesi: "işbu ilmühaber verildi", sol altta tarih ve mühür || Hicrî ya da Rumî; Tanzimat sonrası rik'a yazısı || Aile elinde || İA "İlmühaber". Halk dilindeki muhtar ya da imam ilmühaberi maddede yok.
|-
| Askerî künye, terhis ve ölüm kaydı || Defter adı ve numarası, sayfa, hane, köy, lakap, baba adı, doğum yılı; sevk, terhis ya da ölüm || Doğum yılı çoğunlukla Rumî; takvim türü her zaman yazılmaz || MSB Arşivi || Bîrnebûn 20 ve 45'teki tıpkıbasımlar
|-
| Şecere (soy kütüğü) || Kuşak sırası, ad, kimi zaman ölüm yılı || Karışık; çoğu zaman tarihsiz || Aile elinde || Arşiv belgesi değildir; her kişi bir kayıtla eşleştirilmelidir
|-
| Mektup || Göç, gurbet ve aile içi haber || Çoğunlukla miladi || Aile elinde || FSEK m. 85
|-
| Fotoğraf || Kişi, giysi, yer; arkasında not ve stüdyo damgası || Çekim yılı çoğu zaman yazılmaz || Aile elinde || FSEK m. 86; FADGI §3.8
|}
<ref name="ia-arazi">Mehmet Âkif Aydın, "Arazi Kanunnâmesi", ''TDV İslâm Ansiklopedisi'', c. 3 (1991), s. 346–347; [https://islamansiklopedisi.org.tr/arazi-kanunnamesi islamansiklopedisi.org.tr] (erişim 17.10.2026).</ref><ref name="ia-ferag">Ali Bardakoğlu, "Ferâğ", ''TDV İslâm Ansiklopedisi'', c. 12 (1995), s. 351–354; [https://islamansiklopedisi.org.tr/ferag islamansiklopedisi.org.tr] (erişim 17.10.2026).</ref><ref name="ia-tugra">M. Uğur Derman, "Tuğra", ''TDV İslâm Ansiklopedisi'', c. 41 (2012), s. 336–339; [https://islamansiklopedisi.org.tr/tugra islamansiklopedisi.org.tr] (erişim 17.10.2026).</ref><ref name="cimen">Adnan Çimen, "Sayım, Kayıt Düzeni ve Teşkilatlanma Açısından Osmanlıda Nüfus Hizmetleri", ''Gazi Üniversitesi İİBF Dergisi'' 14/3 (Aralık 2012), s. 183–216, burada s. 197–202; [https://dergipark.org.tr/tr/pub/gaziuiibfd/article/300901 dergipark.org.tr] (erişim 17.10.2026).</ref><ref name="kanun5490"/><ref name="ia-huccet">Mustafa Oğuz – Ahmet Akgündüz, "Hüccet", ''TDV İslâm Ansiklopedisi'', c. 18 (1998), s. 446–450; [https://islamansiklopedisi.org.tr/huccet--mahkeme islamansiklopedisi.org.tr] (erişim 17.10.2026).</ref><ref name="ia-sicil">Yunus Uğur, "Şer'iyye Sicilleri", ''TDV İslâm Ansiklopedisi'', c. 39 (2010), s. 8–11; [https://islamansiklopedisi.org.tr/seriyye-sicilleri islamansiklopedisi.org.tr] (erişim 17.10.2026).</ref><ref name="ia-berat">Mübahat S. Kütükoğlu, "Berat", ''TDV İslâm Ansiklopedisi'', c. 5 (1992), s. 472–473; [https://islamansiklopedisi.org.tr/berat--belge islamansiklopedisi.org.tr] (erişim 17.10.2026).</ref><ref name="ia-ilmuhaber">Mübahat S. Kütükoğlu, "İlmühaber", ''TDV İslâm Ansiklopedisi'', c. 22 (2000), s. 151–152; [https://islamansiklopedisi.org.tr/ilmuhaber islamansiklopedisi.org.tr] (erişim 17.10.2026).</ref><ref name="fsek"/><ref name="fadgi"/>

* '''Tapu senedi.''' Taşınmaz kaydı 21 Mayıs 1847 tarihli tüzükle başlar; TKGM bu tarihi kuruluşu sayar. 1858 Arazi Kanunnamesi 132 maddedir. 1909 Ağustos'undan sonra tuğralı senetler Defterhanece değil, mahallî tapu idaresince doldurulmuştur.<ref name="tkgm">Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Arşiv Dairesi Başkanlığı, "Başkanlık Hakkında" ve sıkça sorulan sorular; [https://www.tkgm.gov.tr/arsiv-dairesi-baskanligi/baskanlik-hakkinda tkgm.gov.tr] (erişim 17.10.2026).</ref> Arazi Kanunnamesi 23 Şevval 1274 (6 Haziran 1858) tarihinde tasdik edilmiştir.<ref name="ia-arazi"/> 1859 Tapu Nizamnamesine göre ferâğda eski senet alınır, yenisi verilir. Bu yüzden ailede kalan senet çoğu zaman son el değiştirmenin senedidir.<ref name="ia-ferag"/> Aynı kişi senetlerde farklı adlarla geçebilir. K05'e göre bir Mikaili reisi "bazı resmi tapu belgelerinde" iki ayrı adla anılır.<ref name="yildiz-26">Yıldız 2023 (K05), s. 26.</ref> {{Güvenilirlik|kesin}}
* '''Nüfus tezkeresi.''' 1866 Tuna sayımının amaçlarından biri herkese "Tezkere-i Osmaniye veya Osmanlı Nüfus Cüzdanı" vermekti. 1881 Sicil-i Nüfus Nizamnamesinden sonra Esas, İcmal ve Vukuat defterleri tutuldu. 1903–1906 yazımının Esas defterleri 1885 sayımının "atik" defterlerinin yerini aldı.<ref name="cimen"/> Tezkeredeki defter atfı bugünkü kütüğün izini sürmeye yarar. {{Güvenilirlik|muhtemel}}
* '''Hüccet.''' Girizgâhta kadının tasdik ibaresi, imzası ve mührü bulunur. Sicildeki suretlerde girizgâh çok nadirdir; "fi't-târîhi'l-mezbûr" ibaresi bir önceki kaydın tarihini gösterir.<ref name="ia-huccet"/> Elde asıl hüccet varsa sicilde sureti aranmalıdır.
* '''Berat.''' Yalnız veren padişahın saltanatı süresince geçerlidir; yeni padişahla "tecdid" edilir. Bu yüzden ailedeki en eski berat ilk tayin tarihi olmayabilir.<ref name="ia-berat"/>
* '''Yazı türleri.''' XIX. yüzyılın günlük ve resmî yazısı rik'adır.<ref name="ia-rika">Muhittin Serin, "Rik'a", ''TDV İslâm Ansiklopedisi'', c. 35 (2008), s. 108–109; [https://islamansiklopedisi.org.tr/rika--osmanli islamansiklopedisi.org.tr] (erişim 17.10.2026). Klasik ''rikā''' ayrı bir yazıdır: aynı cilt, s. 109–110.</ref> Tahrir ve muhasebe defterlerindeki siyakat yazısının rakamları ayrı bir sistemdir ve okunması "çok güç"tür.<ref name="ia-siyakat">Muhittin Serin, "Siyâkat", ''TDV İslâm Ansiklopedisi'', c. 37 (2009), s. 291–292; [https://islamansiklopedisi.org.tr/siyakat islamansiklopedisi.org.tr] (erişim 17.10.2026).</ref> Diplomatik için temel el kitabı Kütükoğlu'dur; siyakat için Fekete.<ref name="kutukoglu">Mübahat S. Kütükoğlu, ''Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik)'', İstanbul: Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı, 1994 (künye ikincil atıflardan; kitap açılmadı).</ref><ref name="fekete">Lajos Fekete, ''Die Siyāqat-Schrift in der türkischen Finanzverwaltung'', Budapest 1955; künye için ''Encyclopaedia Iranica'', "Fekete, Lajos", [https://www.iranicaonline.org/articles/fekete-lajos iranicaonline.org] (erişim 17.10.2026).</ref> Mürur tezkiresi de bir göç belgesi olabilir: kişinin adını, eşkâlini ve gideceği yeri gösterir.<ref name="ia-tezkire">Mübahat S. Kütükoğlu, "Tezkire", ''TDV İslâm Ansiklopedisi'', c. 41 (2012), s. 73–74; [https://islamansiklopedisi.org.tr/tezkire--belge islamansiklopedisi.org.tr] (erişim 17.10.2026).</ref>

== Resmî erişim yolları ==
{| class="wikitable"
! Hedef !! Yol !! Kim erişebilir !! Not
|-
| Kendi ve atalarının nüfus kaydı || e-Devlet "Nüfus Kayıt Örneği Belgesi" ve "Alt-Üst Soy Bilgisi Sorgulama" || Kişinin kendisi; alt ve üst soy || Üçüncü kişiler medenî hal dışında bilgi alamaz. Hizmetin geriye hangi deftere kadar gittiği resmî bir açıklamada görülmedi.
|-
| Osmanlı tapu kayıtları (Kuyûd-ı Kadîme) || TKGM Arşiv Dairesi; dilekçe ile elden, postayla ya da CİMER'den || İlgisini gösteren belge ya da tapu senedi olan || Elde senet varsa tarih ve sıra numarası başvurunun anahtarıdır. Araştırmacı salonu var; örnekler ücretlidir.
|-
| Cumhuriyet tapu sicili || İl ve ilçe tapu müdürlüğü; e-Devlet "Tapu Bilgileri Sorgulama" || "İlgisini inanılır kılan" kişi; e-Devlet'te yalnız malik || Mirasçılık belgesiyle başvuru en sağlam yoldur.
|-
| Osmanlı nüfus ve iskân defterleri (NFS.d) || Devlet Arşivleri, çevrim içi katalog || Üye araştırmacı (e-Devlet ile giriş) || Belgeler kaynak gösterilerek kullanılır, paylaşılamaz, ticarî çoğaltılamaz.
|-
| Hüccetin sicil sureti || Osmanlı Arşivi, "Meşihat Şer'iyye Sicili Defterleri" || Üye araştırmacı || 8.934 sicilin aslı 2005'te Devlet Arşivleri'ne devredildi. Ankara'da MK numarası = defter numarası + 686.
|-
| Askerî kayıtlar ve şehitler || MSB Askerî Arşiv (e-Devlet ya da üyelik) || Üye || Osmanlı dönemi künyelerin kapsamı resmî sayfada görülemedi.
|}
<ref name="nvi-kayit">e-Devlet, "Nüfus Kayıt Örneği Belgesi Sorgulama" (NVİ); [https://www.turkiye.gov.tr/nvi-nufus-kayit-ornegi-belgesi-sorgulama turkiye.gov.tr] (erişim 17.10.2026; kimlik doğrulaması gerekir).</ref><ref name="nvi-soy">e-Devlet, "Alt-Üst Soy Bilgisi Sorgulama" (NVİ); [https://www.turkiye.gov.tr/nvi-alt-ust-soy-bilgisi-sorgulama turkiye.gov.tr] (erişim 17.10.2026). Hizmetin açılışı için ikincil kaynak: CNN Türk, 13.02.2018, [https://www.cnnturk.com/turkiye/e-devlet-alt-ust-soy-bilgisi-sorgulama-ne-zaman-basliyor-resmi-aciklama-geldi-737200 cnnturk.com].</ref><ref name="kanun5490"/><ref name="tkgm"/><ref name="tmk">4721 sayılı Türk Medenî Kanunu, m. 1020; e-Devlet, "Tapu Bilgileri Sorgulama" (TKGM), [https://turkiye.gov.tr/tapu-bilgileri-sorgulama turkiye.gov.tr] (erişim 17.10.2026).</ref><ref name="yon2021">''Arşivlerden Yararlanma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'', RG 2.10.2021, sayı 31616, md. 5, 8, 12; [https://www.mevzuat.gov.tr/anasayfa/MevzuatFihristDetayIframe?MevzuatNo=38974&MevzuatTertip=5&MevzuatTur=7 mevzuat.gov.tr]; katalog: [https://katalog.devletarsivleri.gov.tr katalog.devletarsivleri.gov.tr] (erişim 17.10.2026).</ref><ref name="ia-sicil"/><ref name="manisa">Vehbi Günay – Merve Zeytinci, "Manisa Şer'iye Sicilleri: Katalog ve Çeviriyazı Çalışmaları", ''Cihannüma'' X/2 (Aralık 2024), s. 79–116, doi:[https://doi.org/10.30517/cihannuma.1611101 10.30517/cihannuma.1611101] (erişim 17.10.2026).</ref><ref name="msb">Millî Savunma Bakanlığı Askerî Arşiv giriş sayfası, [https://askeriarsiv.msb.gov.tr/ askeriarsiv.msb.gov.tr]; Arşiv ve Askerî Tarih Daire Başkanlığı sayfası, [https://www.msb.gov.tr/ArsivAskeriTarih/icerik/arsiv-ve-askeri-tarih-daire-baskanligi msb.gov.tr] (erişim 17.10.2026; ikinci sayfa açılmadı, yalnız arama özeti görüldü).</ref>

Ayrıntılı fon ve sicil bilgisi için bkz. [[Orta Anadolu Kürtleri için Osmanlı Arşivi (BOA) Fon Rehberi]], [[Ankara Şer'iyye Sicillerinde Haymana ve Bala Kürtleri]] ve [[Konya Şer'iyye Sicillerinde Kürt Aşiretlerine İlişkin Davalar]]. Ankara ve Konya sicil taramalarında Reşwan ya da Haymana Kürtleri için nikâh, miras, tereke ya da arazi hücceti bulunamamıştır. Hüccetin aile elinde bir sureti kalmış olabileceği ise hiç sorulmamıştır.<ref name="calisma"/> {{Güvenilirlik|kesin}}

== Kaynaklarımızdaki aile belgeleri ==
Çalışma dosyalarında aile belgesi niteliğinde 50 kayıt vardır. Dağılım şöyledir (bizim sayımımız):<ref name="calisma"/>
{| class="wikitable"
! Tür !! Kayıt !! Aile elinden geldiği açık olan
|-
| Şecere, soy ağacı || 10 || 6
|-
| Nüfus kaydı, künye || 8 || 2 (muhtar kopyası, askerlik künyesi)
|-
| Tapu || 5 || 1 (dolaylı)
|-
| Hüccet, senet, berat, tezkere || 8 || 2 (biri yalnız sözlü)
|-
| Askerlik, ölüm, terhis || 5 || 1
|-
| Mektup || 3 || 1
|-
| Fotoğraf || 7 || 3
|-
| El yazısı defter, Kur'an kenarı kaydı, kitabe || 4 || 0
|-
| '''Toplam''' || '''50''' || '''yaklaşık 14'''
|}
Kaynaklara göre dağılım: K05 20, K29 16, K08 5, ''Bîrnebûn'' aktarımı 3, öteki çalışma dosyaları 6 kayıt. Kur'an kenarına yazılmış doğum-ölüm kaydına ya da el yazısı aile defterine hiç rastlanmadı. {{Güvenilirlik|kesin}}

=== K05: tek sistemli örnek ===
* '''Şecere.''' Bir aile şeceresinde köken "Urfa Viranşehir 1694" diye yazılır. Yılın dayanağı belirtilmez; yazar onu Rakka iskânıyla "uyuşuyor" diye yorumlar.<ref name="yildiz-49">Yıldız 2023 (K05), s. 49.</ref> Viranşehir belleği Rakka iskânıyla uyumludur, ama 1694 tek kaynağa dayanır. {{Güvenilirlik|sözlü}}
* '''Nüfus kayıt kopyası.''' Yazar, muhtardan aldığı bir nüfus kayıt evrakı kopyasını "temize çekip" basar. Muhtar, kimin sağ kimin ölü olduğunu kopyanın yanına el yazısıyla not etmiştir. Kopyanın türü, tarihi ve nüfus müdürlüğü künyesi verilmez. Rumî ve hicrî yıllar ayrılmaz; "1315/1913" gibi tutarsız eşlemeler vardır.<ref name="yildiz-84">Yıldız 2023 (K05), s. 84–85.</ref> {{Güvenilirlik|arşiv}}
* '''Ölüm belgeleri.''' I. Dünya Savaşı'nda askerde ölen iki kardeşin "elimizdeki" ölüm belgelerinden söz edilir; belge türü ve görüntüsü yoktur.<ref name="yildiz-101">Yıldız 2023 (K05), s. 101.</ref>
* '''Berat.''' 14 Receb 1214 (1799) tarihli bir berat "Dosya No: 229" ile anılır. Fon kodu eksiktir. Metindeki "IV. Mustafa zamanı" ifadesi tarihle çelişir: 1799'da padişah III. Selim'dir.<ref name="yildiz-40">Yıldız 2023 (K05), s. 40.</ref> {{Güvenilirlik|arşiv}}
* '''Aracılı okuma.''' Osmanlıca belgeler ve mezar taşları önce bir köy hocasına, okunamayanlar sonra tercümanlara okutulmuştur. Yazar aşiret adlarının kimi zaman "yanlış yazılmış veya tercüme hataları" taşıdığını kabul eder.<ref name="yildiz-tercume">Yıldız 2023 (K05), s. 24, 32, 51, 74.</ref> Okuyucunun adı ve okuma tarihi düzenli kaydedilmemiştir.
* '''İyi uygulamalar.''' Yazar, Ağrı'daki ayrıntılı aile şecerelerinde ortak bir ata bulamadığını açıkça yazar. Olumsuz sonucu kaydeder.<ref name="yildiz-257">Yıldız 2023 (K05), s. 257.</ref> Kitabın sonuna okurların kendi aile notları için boş yaprak bırakılmıştır.<ref name="yildiz-20">Yıldız 2023 (K05), s. 20.</ref>

=== K29: kaynaksız aile bölümleri ve fotoğraflar ===
* Kitabın aile bölümlerinde (s. 109–236) hiçbir aile ya da kabile iddiası bir arşiv ya da nüfus kaydına bağlanmaz. Dayanak sözlü anlatı, 2019'da kurulmuş bir Facebook grubu, iki yerel soy ağacı ve fotoğraflardır.<ref name="k29">Yasemin, Ömeranlı kitabı (künye eksik; kaynak kaydında K29), s. 108–110.</ref><ref name="calisma"/> Grup, kitap ve wikideki soy kayıtları aynı çevreden geldiği için birbirini bağımsız olarak doğrulamaz. {{Güvenilirlik|kesin}}
* "1889" tarihli iki fotoğraf bir Twitter hesabından alınmıştır. Asılları muhtemelen İstanbul Üniversitesi koleksiyonundadır, ama albüm numarası yoktur ve altyazı fotoğrafın kendi başlığıyla çelişir.<ref name="k29-87">Yasemin, Ömeranlı kitabı (K29), s. 87, dn. 137–138.</ref> {{Güvenilirlik|arşiv}}
* 1963'te çekilmiş bir köy fotoğrafında bir kişiye "d. 1847" yazılmıştır. Bu kişi fotoğrafta 116 yaşında olur; doğum yılı ya da kimlik hatalıdır.<ref name="k29-165">Yasemin, Ömeranlı kitabı (K29), s. 165.</ref>
* Önceki kuşağa ait çok sayıda aile fotoğrafında hak sahibi, çekim yılı ve izin bilgisi yoktur.<ref name="k29-123">Yasemin, Ömeranlı kitabı (K29), s. 123 vd.</ref>

=== Öteki tanıklar ===
* K08'de 1979'da Almanya'dan yazdırılmış bir aile mektubu alıntılanır. Kişiler baş harfle verilir; bu, kaynaklarımızdaki en iyi anonimleştirme örneğidir. Aynı çalışma çeyiz ve ziynetin "damat ve gelinin üzerine ortaklaşa senetlendiğini" yazar; evde saklanan özel senet türünün tek tanığıdır.<ref name="agrali">Ahmet Ağralı, ''Göçebelikten Yerleşik Hayata Geçen Bir Toplum: Kırklar Yaylası'', İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Antropoloji Bölümü, alan araştırması ödevi, Mayıs 1984 (K08; İÜ Merkez Kütüphanesi demirbaş 58717), basılı s. 23 ve yaklaşık s. 30.</ref> {{Güvenilirlik|kesin}}
* Bir Rişvan ailesine ait miras dökümünün yayımlanmış tek örneği bir devlet kaydıdır: Rişvanzâde Ömer Paşa'nın muhallefâtı.<ref name="soylemez-otam">Faruk Söylemez, "Malatya Mutasarrıfı Rişvanzâde Ömer Paşa'nın Muhallefâtı", ''OTAM'' 27 (Bahar 2010), s. 165 vd. (K04).</ref>

== ''Bîrnebûn'''da aile belgeleri ==
=== Askerî künye tıpkıbasımları ===
Dergideki en somut aile belgesi türü MSB Arşivi'nden alınmış askerî "Künye Kayıt Belgesi"dir. Dr. Mikaîlî, aile başvurusuyla 2001'de aldığı bir künyeyi el çizimi bir şecereyle birlikte yayımlar.<ref name="b20">Dr. Mikaîlî, ''Bîrnebûn'' 20 (2003), s. 67–68 (basılı 65–66).</ref> Aynı aileden ikinci bir kişinin künyesini 2010'da Muzaffer Özgür yayımlar; kaynak "Dr. Mikaili arşivi–Duisburg" olarak gösterilir.<ref name="b45">Muzaffer Özgür, ''Bîrnebûn'' 45 (2010), s. 61–64 (basılı 59–62).</ref> İkisi de tıpkıbasımdır. {{Güvenilirlik|kesin}} Ama tarih çevirisi hatalıdır. Rumî 1303 "1889" diye çevrilmiştir; doğrusu 1887/88'dir. Rumî 1307 "1893" olmuştur; doğrusu 1891/92'dir. Hata sistemli olarak iki yıldır.<ref name="b20"/> Belgedeki "doğum 1295" yılının takvimi de yazılmamıştır: hicrî ise yaklaşık 1878, Rumî ise 1879/80 eder.<ref name="b20"/><ref name="ia-takvim">A. Necati Akgür, "Takvim", ''TDV İslâm Ansiklopedisi'', c. 39 (2010), s. 487–490; [https://islamansiklopedisi.org.tr/takvim islamansiklopedisi.org.tr] (erişim 17.10.2026).</ref> Özgür aynı yazıda Haymana Nüfus Müdürlüğü'nün ölüm vukuat defterlerini bir yüksek lisans tezinden ikinci el aktarır.<ref name="b45"/>

=== Şecereler ===
Dergideki şecerelerin hiçbiri bir nüfus, tapu ya da hüccet kaydıyla tek tek eşleştirilmemiştir. Kanıt olarak mezar taşı, sözlü anlatı ve ad benzerliği kullanılır.<ref name="b37">Dr. Mikaîlî, ''Bîrnebûn'' 37 (2008), s. 52, 56, 60.</ref> Bazı dizgi şecerelerde yaşayan kişilerin adları açıkça yayımlanmıştır.<ref name="b-yasayan">''Bîrnebûn'' 28 (2005), s. 78; ''Bîrnebûn'' 40 (2009), s. 34.</ref> Bu wikide bu adlar verilmez. Dergideki tek yöntem metni Ali Çiftçi'nin soy ağacı rehberidir. Formda nüfus kütüğündeki adı soran bir alan vardır ("navê ku li kutikê hatiye nivîsîn"). Ama belgeyi şecereye bağlama, rıza ve saklama üzerine öneri yoktur.<ref name="b52">Ali Çiftçi, "Li koka xwe bigere", ''Bîrnebûn'' 52 (2012), s. 64–65.</ref> Rehberi uygulayan bir yazar, ailesinde "yazılı bilgi yok" der ve baba tarafının ağır bastığını not eder.<ref name="b54">Nuh Ateş, ''Bîrnebûn'' 54 (2012), s. 34–37.</ref>

=== Aktarımda bozulan bir aile belgesi: Necip Şahin hatıratı ===
Dergide üç kez işlenen basılı bir aile hatıratı, bir aile belgesinin aktarıldıkça nasıl bozulduğunu gösterir.
* '''1997.''' Nuh Ateş, Reşî/Rışvan'a bağlı Sefki (Seyifkari) kabilesinin şeceresini ve iskânını anlatan ''Bir Kabile Ailesinin Tercüme-i Hali ve Necip Şahin'in Hatıratı'' adlı kitapçıktan uzun bir seçki yayımlar. Kopya başka bir araştırmacıdan gelmiştir. Yazar, basım yeri ve tarihi yoktur; Ateş kitapçığın 1970–80 arasında yazıldığını tahmin eder. Hangi sayfaların alındığı da belirtilmez.<ref name="b2">Nuh Ateş, ''Bîrnebûn'' 2 (1997), s. 18–21.</ref> Metne göre ailede, üzerine bir hattata "rumi (1153), milâdi (1737)" tarihi kazdırılmış bir bakır sofra sinisi vardır. Sininin fotoğrafı yoktur.<ref name="b2-19">''Bîrnebûn'' 2 (1997), s. 19.</ref> 1737'de Rumî takvim kullanılmıyordu; hicrî 1153 ise 1740/41 eder.<ref name="ia-takvim"/> {{Güvenilirlik|arşiv}}
* '''2007.''' Vahit Duran aynı kitapçığa dayanarak sininin üzerine "1737 tarihli bir secere yazdırıldığını" yazar. Asıl metinde sinide yalnız tarih ve hattat adı vardır; şecere yazdırmaktan söz edilmez. Duran 1997 yayınına da atıf vermez.<ref name="b33">Vahit Duran, ''Bîrnebûn'' 33 (2007), s. 69 (basılı 67).</ref>
* '''2025.''' Kurmancî bir tanıtım yazısı kitapçığın yazarını Necip Şahin (1890–1984), basım yılını 1978 olarak verir ve yaklaşık 26 sayfalık içeriği başlıklarıyla özetler. Bu yazıda sininin tarihi "rûmî 1155 (1737)"dir; 1997'deki 1153 ile çelişir. Hicrî 1155 = 1742/43'tür. Kitapçığın yayınevi ve basım yeri yine verilmez; sininin bugünkü yeri için güncel bir tespit yoktur.<ref name="b93">Necip Şahin hatıratının Kurmancî tanıtımı, ''Bîrnebûn'' 93 (2025), s. 37–39.</ref>
* '''Ders.''' Yirmi sekiz yılda yazar adı sonradan ortaya çıkmış, nesne üzerindeki bir tarih "şecere"ye dönüşmüş ve tarihin kendisi değişmiştir. Her aktarımda kaynağın künyesi, kopyanın kimden geldiği ve asıl nesnenin fotoğrafı kaydedilseydi bu bozulma izlenebilirdi. {{Güvenilirlik|kesin}}

=== Kayıp ve el konmuş belgeler ===
* '''Aksaray "Fatih tapusu".''' Aksaray Kürtlerinde Fatih dönemine ait olduğu söylenen bir yerleşim "tapusu (beratı)" 1970'lerde "inceleyip okutacağız" diyen iki kişiye verilmiş ve bir daha görülmemiştir. Aynı yazıda Alayhan'da Fatih fermanları olduğu da söylenir.<ref name="b7">Memê Hilkeçikî, ''Bîrnebûn'' 7 (1999), s. 74–75.</ref> Belge türü belirsizdir; Fatih tarihlemesi kanıtsızdır. {{Güvenilirlik|sözlü}}
* '''Kökten ailesi.''' Bir torun, ailedeki "Tuğ, Kılıç ve Berat"ın amcalarında olduğunu, ama şimdi nerede olduğunu bilmediğini söyler.<ref name="b28">Dr. Mikaîlî ile bir aile mensubunun söyleşisi, ''Bîrnebûn'' 28 (2005), s. 77.</ref> {{Güvenilirlik|sözlü}}
* '''KOMKURD-AN arşivi.''' Muzaffer Özgür, yayımladığı 1932 tarihli bir Cumhuriyet Arşivi belgesini dernek arşivinden aldığını yazar. Dipnota göre bu arşive 2017'de OHAL kararnamesiyle el konmuştur.<ref name="b73">Muzaffer Özgür, ''Bîrnebûn'' 73 (2019), s. 16, dn. 9.</ref> Bu, topluluk arşivlerinin dijital kopyası ve ayrı yerde yedeği olması gerektiğini gösteren en açık örnektir. {{Güvenilirlik|kesin}}
* Bir yazar, dedesinden kalan Arap harfli makbuz, koçan ve faturalarda aşiret adının resmî yazımla geçtiğini söyler. Belgeler gösterilmemiştir.<ref name="b20-72">Necati Kanoğlu, ''Bîrnebûn'' 20 (2003), s. 73–74 (basılı 71–72), dipnot.</ref> {{Güvenilirlik|muhtemel}}

=== Çağrılar ve sonuçları ===
* 2002'de Stockholm'de bir "Orta Anadolu Kürtleri belge merkezi" (Navenda Dokumentan a Kurdên Anatoliya Navîn) kurulduğu duyurulur. Okurlardan mektup, fotoğraf, kaset ve belgelerin "hiç olmasa bir kopyası" istenir.<ref name="b15">''Bîrnebûn'' 15 (2002), s. 99 (basılı 97).</ref> Sonraki 79 sayıda merkezin envanteri, kabul ettiği belgeler ya da kapanışı hakkında hiçbir bilgi yoktur. {{Güvenilirlik|kesin}}
* 2002'deki köy tanıtım listesi eski fotoğrafların kişi adlarıyla ve çekim yılıyla gönderilmesini, mezar taşı yazılarının fotoğraflanıp yazılmasını ve bir şecere örneğini ister. Tapu, nüfus kaydı, hüccet, berat ve mektup istenmez. Rıza, sahiplik ve iade üzerine not yoktur.<ref name="b17-koy">"Köyümüzü, Kasabamızı Nasıl Tanıtabiliriz?" (imzasız), ''Bîrnebûn'' 17 (2002), s. 95–96 (basılı 93–94), madde 1, 8, 14, 18.</ref> Aynı sayıdaki ankette belgeyle ilgili tek soru büyüklerden kalan kişisel eşyayı sorar.<ref name="b17-anket">Vahit Duran – Rafet Kılıçalp – M. Şirin Dağ, "Anket", ''Bîrnebûn'' 17 (2002), s. 91–94 (basılı 89–92), burada s. 93.</ref>
* 2009–2025 arasında 22 sayıda "AGAHDARYEKE GIRÎNG" başlıklı bir ilanla eski giysili aile fotoğraflarının kopyası istenmiştir. Karşılığında en az 12 farklı aile arşivinden kredili fotoğraf yayımlanmıştır.<ref name="b-ilan">''Bîrnebûn'' 43–94 (2009–2025), redaksiyon ilanı "AGAHDARYEKE GIRÎNG", ör. ''Bîrnebûn'' 54 (2012), s. 37; ''Bîrnebûn'' 93 (2025), s. 52; kredili fotoğraflar ör. ''Bîrnebûn'' 37, 49, 54, 66, 70, 75, 79, 91.</ref> Kredilerde "kimin arşivi" yazılıdır, ama asılların yeri, tarama çözünürlüğü ve kullanım izni yazılmaz. Aynı fotoğraf dört ayrı yerde kullanılmıştır.<ref name="b-ilan"/>
* Dergide tarama, çözünürlük, dosya adlandırma ve saklama üzerine tek bir cümle yoktur. {{Güvenilirlik|kesin}}

=== Kimlik belgelerinde ad kayması ===
Bir yazar nüfus kâğıdında köyünün eski resmî adının yazdığını, köyün bugün başka bir adı ve ayrıca bir Kürtçe adı olduğunu söyler.<ref name="b18-89">Mila Kara, ''Bîrnebûn'' 18 (2002), s. 89.</ref> Başka bir anlatıda memurların köy adını yanlış tescil ettiği anlatılır.<ref name="b46">Îrfan Baysal, ''Bîrnebûn'' 46 (2010), s. 89 (basılı 87).</ref> Lakapların kütüğe ad olarak geçtiği de not edilmiştir.<ref name="b65">Vahit Duran, ''Bîrnebûn'' 65 (2016), s. 59, dn. 6.</ref> Bir söyleşide bir sürgüne başka bir aşiretten biri gibi nüfus cüzdanı çıkarıldığı anlatılır.<ref name="b30">''Bîrnebûn'' 30 (2006), s. 79 (basılı 77).</ref> Bu yüzden bir köken iddiası tek bir kimlik belgesine dayandırılmamalıdır. {{Güvenilirlik|sözlü}}

== Dijitalleştirme standardı (aile ölçeği) ==
Aşağıdaki değerler standartlardan türetilmiş önerilerdir. {{Güvenilirlik|hipotez}}
{| class="wikitable"
! Malzeme !! Öneri !! Dayanak
|-
| Osmanlıca el yazısı ya da basılı belge (tapu senedi, hüccet, berat), A5 ve üstü || 400 ppi, 16 bit renk, Adobe RGB (1998) ya da eciRGB v2; ana dosya TIFF; tam alan ve biraz kenar; ana dosyada kırpma ve rötuş yok || FADGI 2023 §3.3: 3 yıldız 300 ppi, 4 yıldız 400 ppi, 16 bit; ana dosyada rötuş yasak
|-
| A5'ten küçük belge (nüfus tezkeresi, makbuz, mühür ayrıntısı) || 600 ppi || Metamorfoze 2.0: A5 ve üstü için 300 ppi, A5'ten küçük için en çok 600 ppi
|-
| Baskı fotoğraf || 600 ppi, renkli (siyah-beyaz fotoğraf da renkli taranır) || FADGI 2023 §3.8: 3 yıldız 400 ppi, 4 yıldız 600 ppi
|-
| Okuma ve paylaşım kopyası || PDF/A (PDF/A-2 ya da PDF/A-4) ve JPEG; OCR yalnız Latin harfli belgelerde || ISO 19005; PDF/A-4 Kasım 2020
|-
| Sahada telefonla çekim || Yalnız "kurtarma" kopyası: düz, gölgesiz, dik açı, cetvel ve renk kartıyla; sonra standart tarama || FADGI: 1 yıldız nadir belgeler için uygun değil
|}
<ref name="fadgi"/><ref name="metamorfoze"/><ref name="pdfa">Library of Congress, ''Sustainability of Digital Formats'': PDF/A ailesi, [https://www.loc.gov/preservation/digital/formats/fdd/fdd000318.shtml loc.gov]; PDF/A-4, [https://www.loc.gov/preservation/digital/formats/fdd/fdd000532.shtml loc.gov] (erişim 17.10.2026).</ref>

* '''Renk hedefi.''' Her oturumun başında gri ölçek ve renk hedefi olan bir kare çekilir. Metamorfoze'nin "Full" düzeyinde ortalama renk farkı ΔE ≤ 3'tür.<ref name="metamorfoze"/> ISO 19264-1 kültürel miras görüntülemesinde sistem kalitesini ölçme yöntemidir; ilk baskısı 2021-06 tarihlidir, ikinci baskısı taslak aşamasındadır.<ref name="iso19264">ISO 19264-1:2021, ''Photography — Archiving systems — Imaging systems quality analysis — Part 1: Reflective originals'', 1. baskı, 2021-06; [https://www.iso.org/standard/79172.html iso.org]; önizleme [https://cdn.standards.iteh.ai/samples/79172/9be3ab0638c649009673e3cdd93b7d42/ISO-19264-1-2021.pdf iteh.ai]; taslak 2. baskı ISO/DIS 19264-1, [https://www.iso.org/standard/90854.html iso.org] (erişim 17.10.2026; taslak yalnız arama özetinden).</ref> Aile ölçeğinde bu ölçüm zorunlu değildir; ama hedefin görüntüde bulunması sonradan kalite denetimini mümkün kılar. {{Güvenilirlik|hipotez}}
* '''Isı ve basınç.''' Belge yüzeyini 2 °C'den fazla ısıtan aydınlatma ve sayfa beslemeli tarayıcı önerilmez. Cam altına bastırma ve vakum tabla konservatör onayı olmadan kullanılmaz. Zarar ihtimali görülürse iş durdurulur.<ref name="fadgi"/>
* '''Ön ve arka yüz.''' Şerhler, mühürler ve vukuat notları çoğu zaman arka yüzdedir; iki yüz de taranır. {{Güvenilirlik|hipotez}}
* '''Dosya adı.''' FADGI'ye göre ad tekil, tutarlı ve kalıcı olmalı; değişebilecek bilgi, boşluk ve özel karakter içermemeli; 32 karakteri geçmemelidir.<ref name="fadgi"/> Önerimiz: <code>RSW-AB-A001-007_s01a.tif</code> (24 karakter; aile kodu, belge numarası, sayfa, "a" ön yüz, "b" arka yüz). Köy, yıl ve belge türü dosya adına değil üstveriye yazılır, çünkü okuma düzeldikçe değişebilir. {{Güvenilirlik|hipotez}}
* '''Bütünlük.''' Her dosya için sağlama değeri (checksum) üretilir. BagIt paketinde SHA-256 ve SHA-512 desteği zorunludur, yeni paketlerde varsayılan SHA-512'dir.<ref name="bagit">J. Kunze – J. Littman – E. Madden – J. Scancella – C. Adams, ''The BagIt File Packaging Format (V1.0)'', RFC 8493, Ekim 2018, §2.4; [https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc8493.txt rfc-editor.org] (erişim 17.10.2026).</ref> En az üç kopya tutulur: iki ayrı disk ve bir uzak kopya. Yurt dışındaki bir bulut KVKK m. 9 kapsamına girer.<ref name="kvkk"/>
* '''İş akışı.''' Asıl dosya değiştirilmeden belge yönetim sistemine (Paperless) yüklenir ve teslim tarihiyle saklanır. Okuma ve özet ayrı dosyadır. Emin olunmayan her okuma "Doğrulanmalı" diye işaretlenir; Osmanlıca metin OCR ile okunmaz, görüntüden okunur.<ref name="calisma"/>

=== Üstveri: Dublin Core eşlemesi ===
{| class="wikitable"
! DC öğesi !! Aile belgesi alanı
|-
| title || Belge türü, kişi, yıl
|-
| creator || Düzenleyen makam (kadı, defter emini, nüfus memuru, askerlik şubesi)
|-
| subject || Belge türü; aşiret ya da oymak adı, belgedeki yazımıyla
|-
| description || Özet; okuma (transkripsiyon) ve yorum ayrı alt alanlarda
|-
| contributor || Okuyan kişi, okuma tarihi, ikinci okuyucu
|-
| date || Belgedeki tarih özgün takvimiyle, çevirisi, çeviri aracı ve belirsizlik
|-
| type; format || Text ya da StillImage; image/tiff, ppi, bit derinliği, renk uzayı
|-
| identifier || Dosya kimliği ve varsa resmî kod (defter, sicil, sıra numarası)
|-
| source || Asıl belgenin sahibi ve bulunduğu yer (provenans)
|-
| language || ota, ar, tr, kmr
|-
| relation || Sicil sureti, nüfus defteri ya da ilgili sözlü tarih görüşmesi
|-
| coverage || Köyün eski, yeni ve Kürtçe adı; tarih aralığı
|-
| rights || Sahibin izni (tarih, kapsam); yayın kısıtı (KVKK, FSEK m. 85–86)
|-
| publisher || Boş ya da "aile arşivi"
|}
<ref name="dc">DCMI, ''Dublin Core Metadata Element Set, Version 1.1'' (15 öğe; ISO 15836); [https://www.dublincore.org/specifications/dublin-core/dces/ dublincore.org] (erişim 17.10.2026).</ref> Eşleme bizimdir. Belgedeki yazım ile aile içinde kullanılan ad ayrı alanlarda tutulmalıdır; aynı kişinin üç adla geçmesi bunu gerektirir.<ref name="yildiz-26"/> {{Güvenilirlik|hipotez}}

== Koruma ve saklama ==
* Belgeye temiz ve kuru elle dokunulur; masada yiyecek ve içecek bulunmaz. Fotoğrafta pamuklu ya da nitril eldiven kullanılır, fotoğraf iki elle ya da bir altlıkla taşınır.<ref name="loc-paper">Library of Congress, "Care, Handling and Storage of Works on Paper", [https://www.loc.gov/preservation/care/paper.html loc.gov] (erişim 17.10.2026).</ref><ref name="nara">Mary Lynn Ritzenthaler, "Preserving Family Photos", ''Prologue'' 47/3 (Fall 2015), NARA; [https://www.archives.gov/publications/prologue/2015/fall/handling-photos.html archives.gov] (erişim 17.10.2026).</ref>
* Ataş, tel, lastik bant, yapışkan bant ve tutkal kullanılmaz; köşe kıvrılmaz. Not ve numara yalnız kurşun kalemle, sert zeminde yazılır.<ref name="loc-paper"/> Eski bantlar sökülmez, konservatöre danışılır. Katlı senetler zorla açılmaz. {{Güvenilirlik|hipotez}}
* Belgeler serin, nispeten kuru (yaklaşık %35 bağıl nem), temiz ve sabit bir ortamda saklanır. Tavan arası ve bodrum uygun değildir. Işık en aza indirilir. Gazete kupürü gibi asitli kâğıtlar ayrı konur.<ref name="loc-paper"/>
* PVC kılıf, yapışkanlı ya da manyetik albüm ve asitli karton fotoğrafa zarar verir.<ref name="tna">The National Archives (UK), ''Caring for your photographs''; [https://cdn.nationalarchives.gov.uk/documents/archivesconservation_photo.pdf nationalarchives.gov.uk] (erişim 17.10.2026).</ref>
* Asıl belge emanet verilmez. Önce yerinde fotoğraflanır ya da taranır, sonra yalnız kopya dolaşır. Aksaray "tapusu" ve KOMKURD-AN arşivi bu kuralın gerekçesidir.<ref name="b7"/><ref name="b73"/>

== Hukuk ve etik ==
{| class="wikitable"
! Konu !! Kural !! Uygulama
|-
| Nüfus kaydı || Gizlidir (m. 9). Kayıt örneğini yalnız kişi, eşi, veli ya da vasi, alt ve üst soy veya vekil alır (m. 44). Örnekte kimlik bilgileri dışında kişisel bilgi verilmez (m. 43). || Aile dosyası, aile üyesinin kendi çıktısıyla kurulur. Çıktı wikiye konmaz; yalnız izinle ad, yıl ve köy özeti girer.
|-
| Yaşayan kişiler || KVKK m. 28/1-a: veri üçüncü kişilere verilmez ve aynı konutta yaşayan aile fertleriyle ilgili faaliyet kapsamında kalırsa Kanun uygulanmaz. Yayın bu istisnanın dışındadır; m. 28/1-c özel hayatı ve kişilik haklarını ihlal etmeme koşuluna bağlıdır. Etnik köken ve din m. 6'ya göre özel nitelikli veridir. || Yaşayan kişilerin T.C. kimlik numarası, adresi, sağlık, din ve etnik köken bilgisi silinir. Yaşayanların adları yalnız yazılı onayla yayımlanır.
|-
| Fotoğraf || FSEK m. 86: tasvir edilen öldükten sonra 10 yıl geçmedikçe, kendisinin ya da m. 19/1'deki yakınlarının rızası olmadan teşhir edilemez. Eser niteliğindeki fotoğrafın koruma süresi sahibinin ölümünden itibaren 70 yıldır (m. 27). || Bağışlayanın yazılı izni; stüdyo fotoğraflarında hak sahibi araştırılır.
|-
| Mektup ve hatırat || FSEK m. 85: aynı 10 yıl kuralı || Aile mektupları bu kuralla süzülür; kişiler baş harfle verilebilir.
|-
| Arşiv belgesi || Devlet Arşivleri belgeleri paylaşılamaz ve ticarî çoğaltılamaz (Yönetmelik md. 12). || Wikide görüntü yerine künye ve okuma verilir.
|-
| Belge tarama izni || — || Görüşme izninden ayrı alınır: tarama, saklama yeri, yayın düzeyi, geri çekme.
|}
<ref name="kanun5490"/><ref name="kvkk"/><ref name="fsek"/><ref name="yon2021"/>

Sözlü tarih soru setinin S14 sorusu ("Evde eski tapu, hüccet, nüfus tezkeresi ya da fotoğraf var mı?") bu ayrı izni zaten öngörür; rıza formu alanları için bkz. [[Orta Anadolu Kürt Köylerinde Sözlü Tarih Görüşmesi: Yöntem, Soru Seti ve Etik İlkeler]]. Ölmüş kişilerin nüfus bilgisinin yayınına KVKK'nın nasıl uygulandığı bu çalışmada taranmadı. Kaynaklarımızda bir ailenin fotoğraf iznini reddettiği ve buna saygı gösterildiği tek bir örnek vardır.<ref name="ulugana">Sedat Ulugana, "Konya'nın son isyancısı Heci Buxurci", ANF, 10 Eylül 2011 (K18; AZAD sitesindeki 6 sayfalık PDF, s. 3).</ref>

== Tarih dönüşümü tuzakları ==
# '''Takvimi belgeden saptayın.''' Hicrî ay adları Muharrem'den Zilhicce'ye, Rumî ay adları Mart'tan Şubat'a uzanır (Teşrinievvel, Kânunusani gibi). Belgede çoğu zaman ikisi birlikte bulunur. Takvim okunmadan yıl çevrilmez.
# '''Hicrî.''' TTK Tarih Çevirme Kılavuzu hicrî tarihleri astronomik hesapla çevirir; ±2 günlük sapma olabilir. Sonuç belgedeki gün adıyla kesinleştirilir.<ref name="ttk">Türk Tarih Kurumu, "Tarih Çevirme Kılavuzu", [http://www.ttk.gov.tr/genel/tarih-cevirme-kilavuzu/ ttk.gov.tr] (erişim 17.10.2026).</ref> Sabit +583 ya da +584 eklemek yanlıştır. Dr. Mikaîlî'nin ''Bîrnebûn'' 74–80'deki arşiv dizisinde sabit +584 kullanılmış; 18. yüzyıl yılları 4–5 yıl erken çıkmıştır.<ref name="calisma"/> Basılı cetvel için Unat'ın kılavuzu kullanılabilir.<ref name="unat">Faik Reşit Unat, ''Hicrî Tarihleri Milâdî Tarihe Çevirme Kılavuzu'', Ankara: TTK, 1988 baskısı; kayıt [https://archive.org/details/HicriTarihleriMiladiTariheCevirmeKlavuzu-faikResitUnat archive.org] (erişim 17.10.2026; kitap açılmadı).</ref>
# '''Rumî (malî).''' Yılbaşı 1 Mart'tır. Rumî 1 Mart, 1800'lerde miladi 13 Mart'a, 1900'lerde 14 Mart'a denk gelir.<ref name="ia-takvim"/> Mart–Aralık için miladi yıl yaklaşık Rumî + 584, Ocak–Şubat için Rumî + 585'tir. Örnek: Rumî 1303 = 1887/88; Rumî 1307 = 1891/92.<ref name="b20"/> TTK'ya göre Rumî çeviride gün sapması sorunu yoktur.<ref name="ttk"/>
# '''"Doğum 1295".''' Hicrî ise yaklaşık 1878, Rumî ise 1879/80 eder. Askerlik künyesinde takvim yazılmamıştır.<ref name="b20"/> {{Güvenilirlik|hipotez}}
# '''"Rumî" yazılmış hicrî tarihler.''' ''Bîrnebûn'' 23'te bir cami taşı için "Rumî 1258 (1837)" yazılır. Bu tarih hicrî olmalıdır; H. 1258 = 1842.<ref name="b23">Dr. Mikaîlî, ''Bîrnebûn'' 23 (2004), s. 37 (basılı 35).</ref> Ayrıntı için bkz. [[Orta Anadolu Kürt Köy Mezarlıklarında Osmanlıca Mezar Taşı Kitabeleri]].
# '''1917 ve 1926.''' Kaynaklar 1917'de Rumî takvimde bir düzeltme yapıldığını yazar, ama kanunun sayısı ve tarihi kaynaklarda çelişir (bkz. Çelişkiler). 698 sayılı Kanun'a göre 31 Kânunuevvel 1341'i 1 Kânunusani 1926 izler. Kanunun adı "Takvimde Tarih Mebdeinin Tebdili Hakkında Kanun"dur.<ref name="kanun698">698 sayılı Takvimde Tarih Mebdeinin Tebdili Hakkında Kanun (kabul 26.12.1925, RG 2.1.1926, sayı 260), m. 2–3; [https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.698.pdf mevzuat.gov.tr] (erişim 17.10.2026).</ref> Ezanî saatle yazılmış belgeler için 1926 sınırı aynı gün kabul edilen 697 sayılı Kanundur.<ref name="kanun697">697 sayılı Günün Yirmi Dört Saate Taksimine Dair Kanun (kabul 26.12.1925, RG 2.1.1926, sayı 260); [https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.697.pdf mevzuat.gov.tr] (erişim 17.10.2026).</ref>
# '''Kuşak denetimi.''' Her çevrilmiş yıl kuşak hesabıyla sınanır. 1963 fotoğrafındaki "d. 1847" bu denetimden geçmez.<ref name="k29-165"/>

== Kontrol listesi: bir aile için adım adım ==
# '''Envanter.''' Evdeki belgeler yerinden oynatılmadan listelenir: tür, sayı, sahibi, evde nerede durduğu, kimden kime geçtiği.
# '''İzin.''' Görüşme izninden ayrı, yazılı bir belge tarama izni alınır. Kapsam: tarama, saklama yeri, yayın düzeyi, geri çekme hakkı. Yaşayan kişilere ait belgeler (nüfus cüzdanı, kayıt örneği) "yayın dışı" diye işaretlenir.<ref name="kvkk"/>
# '''Hazırlık ve elleçleme.''' Temiz masa; fotoğraf için eldiven; ataş ve lastik bant zarar vermeden çıkarılır; bant ve tutkala dokunulmaz; katlı belge zorlanmaz.<ref name="loc-paper"/>
# '''Fotoğraf ya da tarama.''' Oturum başında renk ve gri hedef karesi. Belge 400 ppi, küçük belge ve fotoğraf 600 ppi; ön ve arka yüz; ana dosyada kırpma yok.<ref name="fadgi"/>
# '''Adlandırma.''' 32 karakteri geçmeyen, değişmeyecek bir dosya adı.<ref name="fadgi"/>
# '''Üstveri.''' Dublin Core alanları doldurulur. Belgedeki aşiret adı özgün yazımıyla (Rişvan, Reşvan vb.) kaydedilir. Takvim saptanır, tarih TTK ile çevrilir, gün adı denetlenir.<ref name="dc"/><ref name="ttk"/>
# '''Transkripsiyon.''' Osmanlıca metin görüntüden okunur. Okuyanın adı ve tarihi yazılır. Belirsiz harf <code>[?]</code> ile işaretlenir. Okuma ile yorum ayrı tutulur. İkinci bir okuma yapılana kadar metin "Doğrulanmalı" etiketini taşır.<ref name="calisma"/>
# '''Eşleştirme.''' Resmî kopyası aranacak kayıt not edilir: sicil sureti, NFS.d defteri, TKGM Kuyûd-ı Kadîme, askerlik kaydı. Eşleşme ölçütü (baba adı, köy, yaş) yazılır. "Bulunamadı" sonucu da kaydedilir.<ref name="calisma"/>
# '''Arşiv.''' Ana dosyalar BagIt paketinde SHA-512 manifestiyle saklanır; üç kopya, biri ayrı yerde.<ref name="bagit"/>
# '''İade.''' Asıl belge aynı gün sahibine geri verilir; istenirse asitsiz zarfla ve saklama önerileriyle. Taramanın bir kopyası aileye bırakılır. {{Güvenilirlik|hipotez}}

== Çelişkiler ==
{| class="wikitable"
! Konu !! Kayıt A !! Kayıt B !! Değerlendirme
|-
| Askerlik künyesindeki Rumî yıllar || Belge: Rumî 1303 ve 1307 || Yayın: "1889" ve "1893" || Doğrusu 1887/88 ve 1891/92; iki yıllık sistemli hata
|-
| K05'teki berat || 14 Receb 1214 (1799) || "IV. Mustafa zamanı" || 1799'da padişah III. Selim'dir; fon kodu da eksik. {{Güvenilirlik|arşiv}}
|-
| K05 nüfus kopyası || Rumî ya da hicrî yıl || "1315/1913" gibi eşlemeler || Hicrî 1315 = 1897/98, Rumî 1315 = 1899/1900; 1913 ikisine de uymaz
|-
| K29 fotoğrafı || 1963 çekimi || Bir kişiye "d. 1847" || Kişi 116 yaşında çıkar; yıl ya da kimlik hatalı
|-
| Mikaila cami taşı || "Rumî 1258" || "(1837)" || Rumî 1258 yoktur; H. 1258 = 1842
|-
| Sofra sinisinin tarihi || ''Bîrnebûn'' 2/19 (1997): "rumi (1153), milâdi (1737)" || ''Bîrnebûn'' 93/37 (2025): "rûmî 1155 (1737)" || 1737 için Rumî takvim anakroniktir; H. 1153 = 1740/41, H. 1155 = 1742/43. Sininin fotoğrafı gerekli. {{Güvenilirlik|arşiv}}
|-
| Sininin işlevi || 2/19: üzerine tarih ve hattat adı kazınmış sini || 33/67 (2007): "1737 tarihli bir secere yazdırılmıştır" || Asıl metin şecereden söz etmez; aktarım yanlıştır
|-
| Hatıratın künyesi || 2/18–21: yazar, yer ve tarih yok; "1970–80 arası" tahmini || 93/37: Necip Şahin (1890–1984), 1978 || Yayınevi ve yer hâlâ bilinmiyor; kütüphane kataloğunda aranmalı
|-
| Aksaray belgesi || "Tapu (berat)" (s. 75) || Fatih "fermanları" (s. 74) || Tür ve sayı belirsiz; ikisi de görülmemiş. {{Güvenilirlik|sözlü}}
|-
| Sicil-i Nüfus Nizamnamesi || Çimen s. 197: 4 Eylül 1881'de yürürlük || Çimen s. 201: 5 Temmuz 1881 (bazı kaynaklarda 2 Eylül 1881) || Düstur'dan doğrulanmalı
|-
| 1917 Rumî düzeltmesi || "16 Şubat 1332 tarihli ve 2851 sayılı Kanun" || "8 Şubat 1332 tarih ve 125 sayılı Kanun" || Kanun metni görülmedi; doğrulanamadı
|-
| 1925 takvim kanununun adı || "Takvimde Tadilat İcrası" (yaygın kullanım) || "Takvimde Tarih Mebdeinin Tebdili Hakkında Kanun" || Resmî ad ikincisidir
|-
| Metamorfoze || Yaygın atıf: 2012 yönergesi || Güncel sürüm: 2.0, Nisan 2025 || 1.0 artık güncel değil
|}
<ref name="b20"/><ref name="yildiz-40"/><ref name="yildiz-84"/><ref name="k29-165"/><ref name="b23"/><ref name="b2"/><ref name="b33"/><ref name="b93"/><ref name="b7"/><ref name="cimen"/><ref name="takvim-1917">1917 düzeltmesi için hazırlık taramasında görülen ikincil kayıtlar: ''TÜRKLAD'' (2017) makalesi, Türkçe Vikipedi ve ''Atatürk Ansiklopedisi'' özeti; kanun metni (Düstur, Tertip 2) görülmedi.</ref><ref name="kanun698"/><ref name="metamorfoze"/>

== Açık sorular ve doğrulama listesi ==
# 1881 sonrası "atik" ve 1905 "esas" nüfus defterleri araştırmacıya açık mı, yoksa yalnız alt ve üst soy başvurusuyla mı görülebiliyor? e-Devlet alt-üst soy hizmeti hangi defterlere dayanıyor?
# Ölmüş kişilerin nüfus bilgisinin yayınına ilişkin bir KVKK kurul kararı ya da içtihat var mı?
# 1859 Tapu Nizamnamesinin, 1881 Sicil-i Nüfus Nizamnamesinin ve 1917 Rumî düzeltme kanununun gün, ay ve sayısı Düstur'dan okunmalı.
# "Koçan", "kafa kâğıdı" ve halk dilindeki "ilmühaber" terimleri bir sözlük ya da diplomatik el kitabında (Kütükoğlu 1994) aranmalı.
# MSB Askerî Arşiv'in başvuru hizmeti Osmanlı dönemi künye ve şehit kayıtlarını kapsıyor mu?
# 2002'de Stockholm'de kurulan belge merkezi ne topladı, envanteri ve bugünkü durumu nedir?<ref name="b15"/>
# Necip Şahin hatıratının (1978?) künyesi ve bir nüshası bulunmalı; sofra sinisinin bugün nerede olduğu ve kazınmış tarihin asıl okuması (hicrî mi Rumî mi; 1153 mü 1155 mi) görülmeli.<ref name="b2"/><ref name="b93"/>
# Aksaray "Fatih tapusu"nu 1970'lerde kim götürdü? Kökten ailesinin beratı hâlâ var mı?<ref name="b7"/><ref name="b28"/>
# Altılar'daki boybeylik beratının ailede bir sureti var mı? Beratın Osmanlı Arşivi'nde tevcih kaydı aranmalı.<ref name="calisma"/>
# Haymana Nüfus Müdürlüğü'nün ölüm vukuat defterlerine erişim koşulu nedir? Şimdilik yalnız ikinci el aktarım var.<ref name="b45"/>
# K05'teki tapu belgeleri, şecere görselleri ve muhtar kopyası görüntüden okunmalı; berat için tam fon kodu bulunmalı.
# K29'daki "1889" fotoğraflarının İstanbul Üniversitesi koleksiyonundaki asılları ve albüm numaraları aranmalı.<ref name="k29-87"/>
# Dergide kaynak gösterilen aile arşivlerindeki künye belgelerinin ve fotoğrafların wikide yeniden kullanımı için izin alınmalı.
# Rehber ilk kez bir aile belgesi üzerinde, izinle denenmeli; örneğin dededen kalan makbuz ve koçanlar.<ref name="b20-72"/>
# FADGI'nin resmî PDF'i Commons kopyasıyla hash üzerinden karşılaştırılmalı; ISO 19264-1'in ikinci baskısı izlenmeli.

== Ayrıca bakınız ==
* [[Orta Anadolu Kürt Köylerinde Sözlü Tarih Görüşmesi: Yöntem, Soru Seti ve Etik İlkeler]]
* [[Orta Anadolu Kürt Köy Mezarlıklarında Osmanlıca Mezar Taşı Kitabeleri]]
* [[Orta Anadolu Kürtleri için Osmanlı Arşivi (BOA) Fon Rehberi]]
* [[Ankara Şer'iyye Sicillerinde Haymana ve Bala Kürtleri]] · [[Konya Şer'iyye Sicillerinde Kürt Aşiretlerine İlişkin Davalar]]
* [[Mikaila (İnler Katrancı)]] · [[Rişvan Aşireti]] · [[Orta Anadolu Kürtleri]] · [[Bîrnebûn 1 (1997)|Bîrnebûn]]
* [[Portal:Orta Anadolu Kürtleri Tarihi]]

== Kaynakça ==
<references />

{{Navbox Orta Anadolu Kürtleri Tarihi}}

[[Kategori:Orta Anadolu Kürtleri]]
[[Kategori:Araştırma yöntemleri]]
[[Kategori:Osmanlı Arşiv Belgeleri]]
[[Kategori:Rişvan Aşireti]]
[[Kategori:Bîrnebûn]]
[[Kategori:Akademik Kaynak Özetleri]]