Yabancı Araştırmacıların Gözünden Anadolu Kürtleri (Özgür 2018) sayfasının kaynağını görüntüle

{{Tarih Serisi}}
'''"Yabancı Araştırmacıların Gözünden Anadolu Kürtleri"''', [[Orta Anadolu Kürtleri]] konusunu ilk ele alan Batılı gezgin, diplomat ve bilim insanlarının gözlemlerini tanıtan kısa bir derleme yazısıdır. Yazar Adem Özgür'dür; yazı ''Kürt Tarihi'' dergisinin Temmuz–Ağustos–Eylül 2018 tarihli 33. sayısında yayımlanmıştır.<ref name="ozgur">Adem Özgür, "Yabancı Araştırmacıların Gözünden Anadolu Kürtleri", ''Kürt Tarihi'' 33 (Temmuz–Ağustos–Eylül 2018). İnceleme, yazarın 2020'de dolaşıma giren 6 sayfalık PDF sürümüne dayanır.</ref> Bu sayfa yazıyı özetler, içindeki iddiaları kaynaklarının asıllarıyla ve bu wikideki arşiv temelli bilgilerle karşılaştırır.

== Yazının niteliği ==
* '''Tür:''' Hakemsiz bir popüler tarih dergisinde yayımlanmış derleme yazısı; aynı konuda yazarın 2015 tarihli bir gazete yazısının genişletilmiş hâli.<ref name="ozgur" /> Saha ya da arşiv araştırmasına dayanmaz; büyük ölçüde ikinci el aktarımlarla çalışır (Wenzel'i Nadir Ateş'ten, Moltke'yi Munzur Bayrak'tan, Perrot'yu Kürtçe çevirisinden aktarır).
* '''Değeri:''' Orta Anadolu Kürtleri hakkındaki Batılı literatürü (Ainsworth, Moltke, Hamilton, Tchihatcheff, Perrot, Cuinet, Ramsay, Sarre, Sykes, Wenzel, Hütteroth, Hjarnø, Lundberg ve diğerleri) tek bir listede toplaması ve Kürtçe yayın çevresinin (''Bîrnebûn'' dergisi, Rohat Alakom, Nadir Ateş) bakışını yansıtması.
* '''Güvenilirlik:''' Kaynakça olarak yararlı; tek tek iddialar için asıl kaynaklara dönülmelidir. Aşağıdaki karşılaştırmada iki aktarımın asılla uyuşmadığı görülmüştür. {{Güvenilirlik|muhtemel}}

== Yazının özeti ==
* '''Giriş.''' Anadolu Kürtleri başta Ankara, Konya ve Kırşehir olmak üzere bütün Orta Anadolu'da yaşar. Konuşma dili Kürtçedir (yazar Kurmancî, Dimilkî ve Şêxbizinî'yi sayar); cenaze, düğün ve giyim Kürdistan'dakine benzer. Uzun süre yarı kapalı bir toplum olarak yaşamışlar, evliliklerini kendi içlerinde ya da komşu Kürt köyleriyle yapmışlardır (Ateş 1993).<ref name="ozgur" />
* '''Göçün tarihi ve nedenleri.''' Yazar üç görüşü yan yana koyar: bölgede 1184'te Kürt izine rastlandığı, zorunlu göçün I. Selim döneminde olduğu ve göçün Osmanlı'nın zayıfladığı dönemde gerçekleştiği. Sürgün nedenleri olarak iskân, vergi, aşiretlerin birbirine kırdırılması, askerlik ve asimilasyonu sayar.<ref name="ozgur" />
* '''Wenzel.''' Alman coğrafyacı Hermann Wenzel'e göre (1937) Tuz Gölü çevresinde tuz ticareti yapan Kürtler Ankara keçisinin asıl yetiştiricileriydi ve bu sanatı başka çoban topluluklarına öğretiyorlardı (Ateş 1997'den aktarma).<ref name="ozgur" />
* '''Perrot.''' Fransız arkeolog [[Georges Perrot]] (1832–1914), 1865'te yayımlanan ''Les Kurdes de l'Haïmaneh'' ile yöre Kürtleri üzerine ilk uzun incelemeyi yazmıştır; yazar onu "Anadolu Kürtleri incelemelerinin babası" olarak anar.<ref name="ozgur" />
* '''Lundberg ve Svanberg.''' İsveçli araştırmacılar, Kulu'dan İsveç'e göç üzerine 1992 tarihli kitaplarında, Perrot'ya dayanarak Kürt aşiretlerinin 18. yüzyıl sonlarına doğru Haymana dağlarında ortaya çıktığını, [[Rişvan Aşireti|Reşwan]], [[Canbegan|Canbeg]] ve [[Şêxbizinî|Şêxbizin]] federasyonlarına mensup Kürtlerin batıya göç etmek zorunda kaldığını ve göçlerin bir kısmının otlak arayışından kaynaklandığını yazar.<ref name="ozgur" />
* '''Sykes.''' Yazar, İngiliz diplomat Mark Sykes'a (1879–1919) dayandırdığı uzun bir alıntıyla, Yavuz Sultan Selim'in 1514–1515'te Amasya, Tokat ve Çorum'daki Alevi köylerinin topraklarına el koyup buralara doğudan Sünni Kürtleri yerleştirdiğini ve Kürtlerin "300–500 yıl önce" geldiklerini söylediğini aktarır.<ref name="ozgur" />
* '''Moltke.''' Prusyalı subay Helmuth von Moltke'nin 1838 tarihli Maraş mektubundan bir alıntı verir.<ref name="ozgur" />
* '''Sonuç.''' Yazara göre toplu göçün I. Selim'in baskıcı politikaları sonucu gerçekleştiği kabul edilmektedir; Batılı araştırmacılardan sonra konu, 1997'de yayımlanmaya başlayan ''Bîrnebûn'' dergisi dışında uzun süre ihmal edilmiştir.<ref name="ozgur" />

== Kaynak karşılaştırması ==
Yazıdaki iddialar, elimizdeki asıl metinlerle ve bu wikideki arşiv temelli sayfalarla karşılaştırılmıştır.

{| class="wikitable"
! İddia (Özgür 2018) !! Karşılaştırma !! Sonuç
|-
| Sykes'tan alıntı: Amasya 1514–1515, Kızılbaş köylerine Sünni Kürtler yerleştirildi; Kürtler "500 ila 300 yıl" önce geldiklerini söylüyor (Sykes 1908: 38) || Sykes'ın makalesi (''Journal of the Royal Anthropological Institute'' 38, 1908, s. 451–486) tarandı: Amasya, Kızılbaş topraklarına el konulması ve "300–500 yıl" ifadesi geçmez; makalenin 38. sayfası da yoktur. Sykes yalnız Anadolu'daki Kürt kolonilerini ("Section F") genel olarak "Sultan Selim'in zorunlu göçleri"ne bağlar ve bunu Ankara yakınında gördüğü bir sarık biçimine dayandırır.<ref name="sykes">Mark Sykes, "The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire", ''Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland'' 38 (1908), s. 451–486; Anadolu kısmı s. 481–482 ("Section F").</ref> || Alıntı Sykes'a ait değil; kaynağı belirsiz. Sykes'ın Selim varsayımı ise kanıt değil, yazarın yorumudur. {{Güvenilirlik|hipotez}}
|-
| Perrot: Haymana Kürtleri Kürtçe dışında hiçbir dil bilmez || Perrot'nun aslına göre erkekler Türkçeyi "çok bozuk" konuşur; kendi aralarında yalnız Kürtçe konuşurlar, kadınlar ve çocuklar başka dil bilmez.<ref name="perrot">Georges Perrot, "Les Kurdes de l'Haïmaneh", ''Revue des Deux Mondes'', 2e période, t. 55 (1 Şubat 1865), s. 611–635.</ref> || Genelleme; asıl metin daha ayrıntılı. {{Güvenilirlik|kesin}}
|-
| Perrot'dan alıntı: "Eğer onlar yüzyılımızda bir kez uyanırlarsa…" || Asılda karşılığı vardır. Ancak Perrot'da "uyanan", ticaretle zenginleşen Kürtlerde eğitime duyulacak ihtiyaçla birlikte "zihin"dir (''l'esprit''); siyasal bir uyanıştan söz edilmez.<ref name="perrot" /> || Alıntı doğru, bağlamı daraltılmış. {{Güvenilirlik|kesin}}
|-
| Perrot: Kürtlerle Türkler arasında köken ve kültür bakımından hiçbir ilişki yoktur || Perrot yazısını Kürtleri "İranî", Türkleri "Turanî" sayan 19. yüzyıl ırk kuramı çerçevesinde bitirir.<ref name="perrot" /> || Aktarım genel olarak doğru; ancak bu çerçeve bugün bilimsel kabul görmez. {{Güvenilirlik|muhtemel}}
|-
| Moltke'nin mektuplarında "Anadolu Kürtleri" || Alıntılanan 28 Mart 1838 tarihli Maraş mektubu, Pazarcık ovasındaki Atmalı, Kılıçlı ve Sinemilli'yi "Türkmen kabilesi" olarak anar; Orta Anadolu ile ilgisi yoktur.<ref name="ozgur" /> Özgür'ün kaynakçasındaki Bayrak (2006) ise Sinemilli'yi Alevi-Kürt aşireti olarak inceler. || Alıntı konu başlığını desteklemiyor. {{Güvenilirlik|kesin}}
|-
| Lundberg ve Svanberg: Reşwan, Canbeg ve Şêxbizin aşiretleri 18. yüzyıl sonlarında Haymana'da; göçün bir kısmı otlak arayışı || Wikideki arşiv temelli kronolojiyle uyumlu: Rişvan'ın Orta Anadolu'ya gelişi 18. yüzyıl sonu – 1840'lar (bkz. [[Rişvan Aşireti]]); Söylemez de gelişin otlak ve iklim ihtiyacıyla başladığını yazar. Kitabın kendisi görülmemiştir. || Uyumlu. {{Güvenilirlik|muhtemel}}
|-
| Toplu göç I. Selim döneminde || Arşiv belgeleri Orta Anadolu'daki büyük aşiret yerleşimini 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıla tarihler: Rişvan 1683–1740'larda Rakka'ya iskân edilir, 1829'da Paşadağı'nda kışlar, 1840'larda Konya ve Haymana'ya yerleştirilir (bkz. [[Rişvan Aşireti]], [[Cihanbeyli-Haymana Konar-Göçerleri ve Yedi Aşiret Kaymakamlığı (1827–1861)]]). 16. yüzyıl için Orta Anadolu'daki tek tük Kürt cemaatlerinin varlığı ayrı bir konudur. || Bu wikideki belgelerle desteklenmiyor. {{Güvenilirlik|hipotez}}
|-
| Kürtler 1184'te bölgede || Kaynak gösterilmemiştir. || Doğrulanamadı. {{Güvenilirlik|hipotez}}
|-
| Ankara, Konya ve Kırşehir'de 300 bin; geniş bölgede 1 milyon Kürt || "Çeşitli araştırmacılara göre" denir, kaynak gösterilmez. || Doğrulanamadı; tahmin olarak okunmalı. {{Güvenilirlik|hipotez}}
|-
| Wenzel: Kürtler Ankara keçisinin asıl yetiştiricileri, Tuz Gölü'nde tuz ticareti || Wenzel'in kitabı görülmemiştir (Ateş 1997'den aktarma). Tuz ticareti, [[Ömeranlı]] ve Cihanbeyli için sözlü tarih ve saha çalışmalarıyla uyumludur (bkz. [[Deveden Tuz Fabrikasına]]). || Uyumlu; asıl metin doğrulanmalı. {{Güvenilirlik|muhtemel}}
|-
| Evlilikler kendi içlerinde ya da komşu Kürt köyleriyle (Ateş 1993) || 1983 Kırklar Yaylası araştırması akraba evliliği oranını %49 olarak verir (kaynağın kendi hesabında tutarsızlık vardır) (bkz. [[Göçebelikten Yerleşik Hayata Geçiş Sürecinde Kırklar Yaylası (1983–1984)]]). || Uyumlu. {{Güvenilirlik|kesin}}
|}

== Yazının dikkat çekmediği bir kayıt: Sykes'ta "Omaranli" ==
Sykes'ın Anadolu listesi, Özgür'ün alıntıladığı Amasya anlatısını içermez, ama Orta Anadolu araştırması için daha değerli bir kayıt içerir. Listede "Omaranli: 800 aile, yarı göçebe, (Sykes'ın C bölümündeki 1 numaralı aşiret olan) Milli'nin alt kolu, Karacadağ'dan" diye yazılıdır. Aynı listede Hacıbanlı (Haji Banli, 300 aile), Cudikanlı (Judi Kanli, 200), Halikanlı (Khalkani, 400), Sefkanlı (Seif Kani, 500), Nasırlı (Nasurli, 600), Terikan (400, Ankara'nın 24 mil batısında) ve Canbegli (Janbekli, 5.000 aile) da sayılır; "Rişvan" adı ise geçmez.<ref name="sykes" /> {{Güvenilirlik|kesin}}

Bu, 1858 tarihli Osmanlı belgesinde Ömeranlı'nın "Rişvan aşiretlerinden" sayılmasıyla çelişir (bkz. [[Ömeranlı]]). Sykes'ın sınıflandırması kendi görüşmelerine ve varsayımlarına dayanır; ayrıntı için bkz. [[Mark Sykes'ın Ömeranlı kaydı]]. {{Güvenilirlik|hipotez}}

== Yazım notları ==
Yazıdaki bazı adlar hatalıdır: "Lungberg / Lungbeg" (doğrusu Lundberg), "Wolfram Eberhad" (Eberhard), "Tschihatschef" (Tchihatcheff). Ara başlık "Anadolu Kürdolojisinin babası" derken metin "Anadolu Kürtleri incelemelerinin babası" der.<ref name="ozgur" />

== Ayrıca bakınız ==
* [[Georges Perrot]] · [[Mark Sykes'ın Ömeranlı kaydı]]
* [[Orta Anadolu Kürtleri]] · [[Orta Anadolu Kürtleri: Azınlık İçinde Azınlık]]
* [[Orta Anadolu Kürtlerinin Yerleşim Tarihi]]
* [[Kürdistan’dan İç Anadolu’ya İlk Kürt Göçleri ve Zorunlu İskân Süreçleri]]
* [[Rişvan Aşireti]] · [[Canbegan]] · [[Şêxbizinî]]
* [[Haymana Kürtleri]] · [[Kulu Kürtleri]] · [[Cihanbeyli Kürtleri]]
* [[Orta Anadolu Kürtçesi]]
* [[İç Anadolu Kürtlerinde Hayvancılık, Çobanlık ve Sürülerle Kurulan Manevi Bağ]]

== Güvenilirlik etiketleri ==
{{Güvenilirlik|kesin}} asıl metinle karşılaştırılmış · {{Güvenilirlik|muhtemel}} ikinci el, ama başka kaynaklarla uyumlu · {{Güvenilirlik|hipotez}} kaynağı gösterilmemiş ya da belgelerle desteklenmeyen iddia.

== Kaynakça ==
<references />

{{Navbox Orta Anadolu Kürtleri Tarihi}}

[[Kategori:Akademik Kaynak Özetleri]]
[[Kategori:Orta Anadolu Kürtleri]]
[[Kategori:Haymana Kürtleri]]
[[Kategori:Rişvan Aşireti]]
[[Kategori:Ömeranlı]]
[[Kategori:Kulu]]
[[Kategori:Aşiretler]]