İane-i Musabîn

1873-1875 yılları arasında yaşanan bu felaket, devletin kurumsal yanıtı olan yardım komisyonları ve bölgeyi ziyaret eden seyyahların raporları aracılığıyla derinlemesine belgelenmiştir.

İane-i Musabîn Komisyonu ve Kriz Yönetimi

Orta Anadolu’daki kıtlık felaketine karşı devletin en kapsamlı yanıtı, 12 Mayıs 1874 tarihinde İstanbul’da kurulan İane-i Musabîn Komisyonu (Afetzedeler Yardım Komisyonu) olmuştur. Divan-ı Hümayun Tercümanı Sadullah Bey başkanlığındaki bu komisyon, ulema ve üst düzey bürokratlardan oluşuyordu.

Komisyonun Mali Faaliyetleri

• Gelir Kaynakları ve Bağışlar: Komisyon, devlet memurları, saray mensupları ve halktan bağış toplamak amacıyla kurulmuştur. Sultan Abdülaziz, 5.000 altın lira bağış yaparak kampanyayı başlatmıştır. Ayrıca Mısır Hıdivi’nden 6.400 lira yardım gelmiş; İstanbul’daki mahalle imamları zekat ve fitrelerin bu fona aktarılmasını sağlamıştır.
• Bütçe ve Harcamalar: Komisyon, kurulduğu tarihten dağıldığı 1876 yılına kadar toplam 6.063.062 kuruş bağış toplamış; bunun 5.808.609 kuruşunu doğrudan yardım faaliyetleri için harcamıştır.
• Yardım Türleri: Fonlar öncelikle nakliye sorununu çözmek için deve ve katır kiralanmasında, Erzurum ve Balkanlar’dan çift hayvanı (öküz) satın alınmasında ve halka ücretsiz un dağıtılmasında kullanılmıştır. Ankara ve Çankırı bölgesine yaklaşık 2.700 çift öküz ücretsiz olarak dağıtılmıştır.

Seyyahların Gözlemleri ve Tanıklıkları

Resmi belgelerin ötesinde, bölgeyi gezen yerli ve yabancı gözlemciler, felaketin idari ve sosyal boyutlarını somut örneklerle kayıt altına almışlardır.

İdari Yozlaşma ve Yolsuzluk Şikayetleri

• Seyyah Derviş Abdullah: 1874'te bölgeyi gezen Derviş Abdullah, idari zafiyetleri rapor etmiştir. Ankara ve Konya valilerini başarılı bulurken; Çankırı (Kengırı) mutasarrıfının halk açlıktan kırılırken "geceleri işretle" (eğlenceyle) meşgul olduğunu ve fukara işlerine bakmadığını belirtmiştir. Ayrıca Kastamonu'da bir yetimhanede yaşanan istismar olayının Vali tarafından örtbas edildiğini iddia etmiştir.
• Edwin John Davis: Davis, devletin Kıbrıs'tan satın aldığı buğdayın yerel kaymakamlarca zimmete geçirilip çarşıda satıldığını rapor etmiştir.

Sosyal Trajedi ve İnsani Kayıplar

• Frederick Burnaby: Burnaby, yol kenarlarında açlıktan ölenlerin mezarlarını ve çocukların anadan üryan bir halde sokaklarda dilendiğini gözlemlemiştir. Burnaby, bazı bölgelerde çaresizlikten kaynaklanan yamyamlık vakalarının yaşandığını da not etmiştir.
• Henry Fanshawe Tozer: Tozer, 1873’teki hayvan varlığının %60’tan fazlasının yok olduğunu ve toplam can kaybının 250.000 kişiye ulaştığını tahmin etmiştir.

Dr. Zitterer’in Karaborsacılık Raporu

Hükümetin bölgeye gönderdiği Dr. Zitterer, raporunda felaketin etkisini artıran temel unsurun stok eksikliği değil, yerel tüccarların açgözlülüğü olduğunu savunmuştur. Zitterer’e göre tüccarlar buğdayı saklayarak fiyatları suni şekilde 10-12 katına çıkarmış; hatta devletin tohumluk olarak dağıttığı zahireler bile karaborsada satılmıştır.

İsterseniz, kıtlık bölgesinden kaçan "muhacirlerin" İstanbul'daki yaşam koşulları veya bu dönemde uygulanan zorunlu iskân politikalarının ayrıntıları hakkında daha fazla bilgi verebilirim.