Haymana’da Rişvan Yerleşim Coğrafyası
Haymana’da Rişvan Yerleşim Coğrafyası
Tanım
Haymana’da Rişvan Yerleşim Coğrafyası, Suat Dede’nin tezinde Haymanateyn çevresindeki Rişvan yerleşimlerini köy dağılımı, yer adları ve sözlü hafıza verileri üzerinden ele alan coğrafi çerçeveyi ifade eder.[1]
Tarihsel Coğrafya Çerçevesi
Teze göre Rişvanlar Orta Anadolu’ya tek bir köy veya tek bir kaza içinde değil, Haymanateyn’i de kapsayan geniş bir alana dağılmış biçimde yerleştirilmiştir.[2] Bu coğrafya, hem yeni kurulan yerleşimleri hem de önceden mevcut köylerle ilişkili iskân biçimlerini içerir.[1]
Köylerin Mekânsal Dağılımı
Appendix A’da 43 köy listelenir ve Appendix B bu köyleri harita üzerinde yoğun ve seyrek yerleşim mantığıyla gösterir.[1] Kerpiç, Cihanşah, Bumsuz, Karagedik, Konakgörmez ve Şerefligökgözü gibi yerler bu dağılımın en görünür düğümlerindendir.[1] Köylerin bir bölümünde yüksek hane yoğunluğu görülürken, bir bölümünde çok sınırlı hane kaydı vardır. Bu durum, Haymana’daki Rişvan yerleşiminin homojen bir blok halinde oluşmadığını gösterir.
Yeni ve Mevcut Yerleşimler
Tez, bazı yerleşimlerin yeni iskân köyleri olarak şekillendiğini, bazılarının ise önceden mevcut yerleşimlerle ilişkili olarak düşünülebileceğini gösterir.[3] Karagedik hakkında düşülen not, bu köyün yoğun Rişvan yerleşimi gösteren başlıca noktalar arasında bulunmasına rağmen önceden mevcut bir yerleşim olabileceğini düşündürür.[1]
Yer Adları ve Süreklilik
Yerleşim coğrafyasının önemli bir yönü, adlandırma pratikleridir. Dede, yeni yerleşimlerin bazen eski yaşanılan yerlerin adıyla anıldığını belirtir.[3] Kerpiç köyünden Bekir Öndeş’in aktardığına göre, Gaziantep bölgesinden geldiklerini söyleyen köylüler, köy yakınındaki bir yere Dülük adını vermiştir.[3] Bu durum, yer değiştirmenin hafızada yalnızca göç değil, ad taşıma yoluyla da sürdürüldüğünü gösterir.
Sözlü Hafızada Coğrafî Kökenler
Dede’nin aktardığı görüşmelerde yerel anlatıcılar Adıyaman, Kâhta, Islahiye ve Gaziantep gibi bölgeleri eski yurtlarla ilişkilendirir.[2] Bu hatırlama biçimi, Rişvan yerleşim coğrafyasını yalnızca Haymana içi bir dağılım olarak değil, Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye ile ilişkili daha uzun bir tarihsel hareketlilik olarak düşünmeyi mümkün kılar.
Harita Sınırları
Appendix B’de Kepenekçi Kalesi, Börücek, Tevhodor/Tohdor, Pire Pınarı, Seferi ve Arık gibi bazı köylerin güncel adlarının belirlenemediği belirtilir.[1] Bu durum, yerleşim coğrafyasının yeniden kurulmasında hem ad değişimlerinin hem de kaynak sınırlılıklarının önemli bir sorun olduğunu gösterir.
Değerlendirme
Haymana’daki Rişvan yerleşim coğrafyası, iskân politikasının mekânsal izlerini köy adları, hane dağılımı ve sözlü hafıza üzerinden birlikte okumayı gerektirir. Bu coğrafya, hem devlet müdahalesinin hem de aşiret hafızasının aynı mekânda bıraktığı çok katmanlı bir izdir.[2]
Ayrıca Bakınız
- Haymanateyn Bölgesi
- Haymanateyn’de Rişvan Hanelerinin Dağılımı (1859–1860)
- Rişvanların Haymana’ya Yerleşimi
- Haymana’da Kürt Köyleri
Dipnotlar
Kaynakça
- Suat Dede, From Nomadism to Sedentary Life in Central Anatolia: The Case of Rişvan Tribe (1830–1932), yüksek lisans tezi, Bilkent University, 2011.